Zwanger en hoofdpijn, wat kan je hier aan doen?

Hoe ontstaat hoofdpijn als je zwanger bent? De basis uitgelegd

Om structuur te krijgen in de verschillende soorten hoofdpijn, maken artsen en verloskundigen onderscheid tussen twee hoofdcategorieën: primaire en secundaire hoofdpijn.

Primaire hoofdpijn is hoofdpijn die op zichzelf staat. Er is geen sprake van een onderliggende ziekte of zwangerschapscomplicatie. De hoofdpijn is het probleem zelf, zoals bij spanningshoofdpijn of migraine. Secundaire hoofdpijn ontstaat juist als symptoom van een ander gezondheidsprobleem. Dit kan variëren van iets alledaags als uitdroging of een verstopte neus tot medische condities zoals bloedarmoede of pre-eclampsie.

Vanaf het moment van de bevruchting vinden er grote fysiologische veranderingen plaats in je lichaam. Je hormoonspiegels stijgen snel, de doorbloeding naar je hersenen verandert en je totale bloedvolume neemt toe. Daarnaast daalt vanaf week zes de vaatweerstand in je lichaam. Rond week 20 tot 22 bereikt je onderdruk (diastolische bloeddruk) een natuurlijk dieptepunt, wat bekendstaat als de mid-pregnancy drop. Deze bloeddrukdaling kan zorgen voor orthostatische hypotensie (duizeligheid bij snel opstaan). Ook verandert onder invloed van progesteron je ademhaling, wat kan leiden tot een milde respiratoire alkalose (een lichte verandering in de zuurgraad van je blood). Al deze lichamelijke aanpassingen kunnen het ontstaan van hoofdpijn in de hand werken.

1. Primaire hoofdpijn: spanningshoofdpijn en migraine

De overgrote meerderheid van de zwangeren die te maken krijgt met hoofdpijn, heeft last van een primaire hoofdpijnvorm. We bespreken hieronder de twee meest voorkomende varianten en hun effect op jou en je baby.

Spanningshoofdpijn (Tension-type headache)

Spanningshoofdpijn is veruit de meest voorkomende vorm van hoofdpijn bij zwangere vrouwen. Het kenmerkt zich door een constante, drukkende of klemmende pijn van milde tot matige intensiteit. Veel vrouwen omschrijven het als een strakke band die om het hoofd zit gespannen, vanaf de nekbasis tot over het voorhoofd. De klachten ontstaan vaak in het eerste trimester en verergeren gedurende de dag of richting de avond.

De oorzaak is een wisselwerking tussen hormonale schommelingen, veranderde cerebrale doorbloeding (bloedcirculatie naar de hersenen), fysieke vermoeidheid en spierspanning in de nek, schouders en hoofdhuid. Ook stress speelt hierbij een rol. Hoewel deze hoofdpijn hinderlijk is, is spanningshoofdpijn onschadelijk voor je baby. Je kindje groeit veilig beschermd in de baarmoeder en merkt niets van deze spierspanning of druk.

Migraine met en zonder aura

Migraine is een vasculaire hoofdpijn die samenhangt met de reactiviteit van de bloedvaten in de hersenen. Een aanval wordt veroorzaakt door vasodilatatie (verwijding van bloedvaten) nadat er eerst sprake was van vasoconstrictie (tijdelijke vaatvernauwing). Hoe migraine zich ontwikkelt tijdens de zwangerschap, hangt sterk af van het type migraine dat je hebt.

Bij migraine zonder aura merkt 60 tot 70 procent van de vrouwen dat de aanvallen in het tweede en derde trimester aanzienlijk afnemen of zelfs helemaal verdwijnen. Dit komt door de aanhoudend hoge en stabiele spiegels van oestrogeen en progesteron, waardoor hormonale schommelingen uitblijven. Bij migraine met aura, waarbij de hoofdpijn vooraf wordt gegaan door visuele stoornissen zoals lichtflitsen of uitval in je gezichtsveld, verbetert de situatie minder vaak. Ruim 20 procent krijgt hun allereerste aanval ooit tijdens de zwangerschap, en ongeveer de helft blijft aanvallen houden.

2. Secundaire hoofdpijn door leefstijl, vochtbalans en voeding

Naast primaire hoofdpijn kan hoofdpijn ook ontstaan als een secundaire reactie van je lichaam op alledaagse tekorten of lichamelijke ongemakken. Omdat je stofwisseling en bloedsomloop hard werken voor twee, reageert je lichaam snel als de balans verstoord raakt.

Vochtbalans, dehydratie en Hyperemesis Gravidarum

Tijdens de zwangerschap stijgt je vochtbehoefte aanzienlijk. Als je te weinig drinkt, daalt de bloeddoorstroming naar je hersenen, wat leidt tot duizeligheid, sufheid en dehydratiehoofdpijn.

Bij vrouwen met ernstige zwangerschapsmisselijkheid en overmatig braken (Hyperemesis Gravidarum) is het risico op uitdroging erg groot. Door het aanhoudende verlies van maagsappen, vocht en elektrolyten ontstaat er indikking van het bloed (hemoconcentratie) en een verminderd bloedvolume. Deze uitdroging is een directe oorzaak van hardnekkige, zeurende hoofdpijn, flauwvallen en extreme vermoeidheid. Bovendien kan bij langdurig braken een tekort aan vitamine B1 (thiamine) ontstaan, wat bij onzorgvuldige behandeling met een glucose-infuus kan leiden tot Wernicke-encefalopathie met ernstige hoofdpijn en verwarring.

Bloedarmoede (anemie) en vitaminedeficiënties

Bloedarmoede is een andere veelvoorkomende oorzaak van secundaire hoofdpijn. IJzertekort veroorzaakt 75 tot 80 procent van alle gevallen van anemie bij zwangeren. Doordat je bloedplasma sneller toeneemt dan het aantal rode bloedcellen, en je baby ijzer gebruikt voor de eigen opbouw, kunnen je ijzervoorraden (ferritine) snel afnemen.

Wanneer je ijzervoorraad ontoereikend is, daalt het hemoglobinegehalte (Hb) en ontstaat er een microcytaire anemie (met een lage MCV-waarde). De verminderde zuurstofcapaciteit van je bloed leidt tot een verminderde zuurstofvoorziening van je hersenen. Dit uit zich in aanhoudende hoofdpijn, extreme vermoeidheid, bleekheid, duizeligheid en hartkloppingen. Ook een tekort aan vitamine B12 of foliumzuur kan hoofdpijn veroorzaken door een macrocytaire anemie (met een te hoge MCV-waarde).

Cafeïne-onthouding, slaaptekort en zwangerschapsrhinitis

Ook schommelingen in je dagelijkse patroon kunnen hoofdpijn uitlokken. Denk aan cafeïne-onthouding: als je plotseling stopt met koffie of thee, kan dit ontwenningshoofdpijn veroorzaken. Bouw cafeïne daarom rustig af tot maximaal 200 milligram per dag. Daarnaast zorgen zwangerschapskwalen zoals frequent nachtelijk plassen en brandend maagzuur voor slaaptekort, wat spierspanningshoofdpijn verergert. Tot slot heeft zo’n 30 procent van de zwangeren last van zwangerschapsrhinitis (gezwollen neusslijmvliezen door oestrogeen), wat de bijholten kan blokkeren en sinushoofdpijn geeft.

3. Secundaire hoofdpijn als alarmsymptoom: pre-eclampsie en medische complicaties

Hoewel de meeste vormen van hoofdpijn onschuldig zijn, mag nieuwe of sterk veranderde hoofdpijn in de tweede helft van de zwangerschap nooit zomaar worden genegeerd. In deze fase kan hoofdpijn een belangrijk alarmsymptoom zijn van een onderliggende complicatie, zoals een hypertensieve aandoening.

Pre-eclampsie en het HELLP-syndroom

Pre-eclampsie (zwangerschapsvergiftiging) is een aandoening waarbij sprake is van een verhoogde bloeddruk en eiwitverlies in de urine. Een ernstige variant hiervan is het HELLP-syndroom, waarbij de leverfunctie verstoord raakt en bloedplaatjes afnemen. Hoofdpijn vormt een van de belangrijkste cerebrale symptomen van deze aandoeningen.

De hoofdpijn bij pre-eclampsie kent een heel specifiek karakter: het gaat om een aanhoudende, verergerende hoofdpijn aan de voor- of achterkant van het hoofd die niet reageert op gewone pijnstillers zoals paracetamol. Het voelt vaak als een heel strakke, knellende band om het hoofd. Deze hoofdpijn wordt veroorzaakt door cerebrale vasospasmen (krampen in de hersenbloedvaten), vaatwandschade en een verhoogde vaatdoorlaatbaarheid, wat kan leiden tot vochtophoping in de hersenen (hersenoedeem, op een MRI zichtbaar als het PRES-syndroom).

Let scherp op de combinatie van deze hoofdpijn met de volgende geassocieerde alarmsymptomen:

• Visusklachten: Sterretjes zien, lichtflitsen, wazig zien, dubbelzien of een tijdelijke vermindering van het zicht.
• Bovenbuikpijn: Knellende of zeurende pijn in de maagstreek, de rechter bovenbuik of een pijnlijk ‘bandgevoel’ tussen de schouderbladen.
• Systeemverschijnselen: Misselijkheid, braken, plotselinge sterke vochtophoping (oedeem) in het gezicht en de handen, en algehele malaise.

Pre-eclampsie vermindert de doorbloeding van de placenta, wat directe gevolgen kan hebben voor de zuurstoftoevoer naar je baby. Neem bij deze symptomen onmiddellijk contact op met je verloskundige of gynaecoloog voor een bloeddrukmeting, urinecontrole (eiwit-kreatinineratio/EKR) en bloedonderzoek.

Zeldzame neurologische en vasculaire aandoeningen

In zeldzame gevallen wordt hoofdpijn veroorzaakt door ernstigere neurologische complicaties. Denk aan donderslaghoofdpijn (thunderclap headache): een acute, plotseling opkomende en extreem heftige hoofdpijn die binnen enkele seconden haar piek bereikt. Dit kan duiden op een hersenbloeding of het Reversibel Cerebraal Vasoconstrictiesyndroom (RCVS).

Ook kan een hypofyse-adenoom (zoals een prolactinoom, zie ook prolactine) onder invloed van zwangerschapshormonen groeien en hoofdpijn veroorzaken door druk op het hersenvlies, gecombineerd met bitemporale hemianopsie (uitval van het zicht aan de zijkanten). Bij acute, donderslagachtige of progressief afwijkende hoofdpijn is direct medisch onderzoek (MRI) noodzakelijk.

Overzicht van hoofdpijnvormen tijdens de zwangerschap

In onderstaande tabel vind je een helder en overzichtelijk overzicht van de verschillende hoofdpijnvormen, de kenmerken, de mogelijke oorzaken en het geadviseerde beleid:

Behandeling en medicatie: wat is veilig voor jou en je baby?

Wanneer je te maken hebt met hoofdpijn zoek je verlichting, maar de veiligheid van jou en je baby staat altijd voorop. Probeer daarom altijd eerst niet-medicamenteuze maatregelen toe te passen.

Zorg voor voldoende rust in een donkere, stille ruimte, pas warmte- of koudetherapie toe op je nek of voorhoofd, en let op een regelmatige vochtinname (minstens twee liter water per dag). Fysiotherapie bij nekklachten, milde beweging in de buitenlucht en een gestructureerd slaapritme kunnen tevens uitkomst bieden.

Als niet-medicamenteuze maatregelen onvoldoende verlichting bieden, kan in overleg met je verloskundige of arts medicatie worden gebruikt. De belangrijkste uitgangspunten bij medicatieveiligheid zijn:

• Paracetamol (eerste keus): Paracetamol is gedurende de gehele zwangerschap de veiligste pijnstiller voor jou en je baby, mits gebruikt volgens de bijsluiter. Overleg bij langdurig gebruik altijd met je verloskundige.
• Triptanen: Bij ernstige migraineaanvallen die niet reageren op paracetamol, kan een arts medicatie voorschrijven. Onderzoeken tonen geen verhoogd risico op afwijkingen, vroeggeboorte of een laag geboortegewicht.
• Strikte contra-indicaties: Pijnstillers met ergot-preparaten (zoals ergotamine) zijn gecontra-indiceerd vanwege hun oxytocische (baarmoederprikkelende) eigenschappen, die het risico op miskramen en vroeggeboorte verhogen. Daarnaast worden NSAID’s (zoals ibuprofen en naproxen) afgeraden tijdens de zwangerschap; in het eerste trimester worden ze in verband gebracht met een verhoogd risico op een miskraam en mogelijke congenitale afwijkingen, terwijl gebruik in de tweede helft van de zwangerschap kan leiden tot het voortijdig sluiten van de ductus arteriosus (een belangrijk bloedvat) bij de foetus, een vermindering van vruchtwater (oligohydramnion) door verminderde foetale nierfunctie, verminderde weeënactiviteit en een verhoogd risico op bloedingen bij moeder en pasgeborene. Ook sedativa (rustgevende middelen) worden afgeraden omdat ze de placenta passeren.

Vertrouw op je gevoel

Hoofdpijn tijdens de zwangerschap is een veelvoorkomend verschijnsel dat in de meeste gevallen samenhangt met de grote fysiologische, hormonale en hemodynamische veranderingen die je lichaam doormaakt. Primaire hoofdpijnvormen zoals spanningshoofdpijn of een tijdelijke opvlamming van migraine zijn vervelend voor jouw welzijn, maar vormen geen gevaar voor de gezondheid of ontwikkeling van je opgroeiende baby. Met voldoende vochtinname, rust, warmte, ontspanning en zo nodig paracetamol kun je deze klachten meestal goed beheersen.

Blijf tegelijkertijd goed luisteren naar de specifieke signalen van je lichaam. Ontstaat er in de tweede helft van je zwangerschap een nieuwe, hardnekkige of strakke hoofdpijn die niet reageert op paracetamol, of ervaar je daarbij visusklachten, pijn in de bovenbuik or plotselinge vochtophopingen? Neem dan altijd direct contact op met je verloskundige of gynaecoloog. Zij kunnen met een eenvoudige bloeddrukmeting, een urinecontrole en bloedonderzoek snel achterhalen wat er aan de hand is en jou en je baby de juiste zorg bieden.