Wat gebeurt er met je bloed als je zwanger bent?
Om te begrijpen wat anemie is, moeten we eerst kijken naar de natuurlijke veranderingen in je lichaam. Tijdens de zwangerschap maakt je lichaam veel extra bloed aan. Hier gebeurt iets interessants: de hoeveelheid bloedplasma (het vocht) neemt sneller toe dan de rode bloedcellen. Je kunt dit vergelijken met limonade waar je extra veel water bij doet; het wordt iets dunner. Dit noemen we in medische termen fysiologische hemodilutie (verdunning van het bloed).
Hierdoor daalt je hemoglobinegehalte (Hb) op een natuurlijke manier. Dit is dus heel normaal, maar er zijn wel duidelijke ondergrenzen. In Nederland kijken we daarbij naar hoe ver je zwanger bent. In het begin (tot 13 weken) spreken we van bloedarmoede bij een Hb lager dan 7,1 mmol/l. Omdat je bloed verdunt, is die grens halverwege de zwangerschap (tussen 22 en 37 weken) soepeler; dan is er pas sprake van anemie als je onder de 6,3 mmol/l zakt.
De oorzaken van anemie tijdens de zwangerschap
Er kunnen diverse redenen zijn waarom je Hb-gehalte daalt, maar grofweg kunnen we ze indelen in drie categorieën: je lichaam heeft een tekort aan bouwstoffen, er is sprake van een erfelijke aanleg, of er zijn andere medische oorzaken.
1. IJzergebrek (De absolute nummer één) Verreweg de meeste vrouwen met anemie, zo’n 75 tot 80%, hebben een tekort aan ijzer. Dit noemen we microcytaire anemie, omdat de rode bloedcellen hierdoor te klein worden. De vraag naar ijzer is tijdens je zwangerschap enorm; niet alleen voor de aanmaak van jouw eigen extra bloed, maar ook voor de groei van de placenta en de baby. Je kindje is hierin heel doortastend en snoept van jouw voorraad, zelfs als die van jou al laag is. Kan je lichaam de vraag niet meer bijbenen? Dan ontstaat er een tekort.
2. Tekort aan vitamine B12 of foliumzuur Soms heb je ijzer genoeg, maar mist je lichaam andere essentiële bouwstenen om gezonde bloedcellen te maken, zoals vitamine B12 of foliumzuur. De bloedcellen worden dan juist te groot (macrocytaire anemie) en rijpen niet goed uit. We zien een B12-tekort vaker bij vrouwen die vegetarisch of veganistisch eten, maar ook bij vrouwen met darmziekten (zoals Crohn) of vrouwen die een maagverkleining hebben gehad. Een foliumzuur tekort kan ontstaan als je zwanger bent van een meerling of als je extreem veel moet overgeven.
3. Erfelijke vormen en infecties Bij een kleinere groep vrouwen ligt de oorzaak in de genen. We spreken dan van hemoglobinopathieën, zoals sikkelcelziekte of thalassemie. Hierbij is de opbouw van het hemoglobine anders. Dit komt vaker voor bij vrouwen van niet-Noord-Europese afkomst. Het verraderlijke is dat je bij deze vormen soms wel genoeg ijzer in je bloed hebt, maar dat het ‘fabriekje’ dat bloedcellen maakt anders werkt. Tot slot kunnen ook infecties of chronische ontstekingen je bloedwaardes tijdelijk verstoren.
Welke symptomen kun je ervaren?
Het kan soms best lastig zijn om bloedarmoede zelf te herkennen. De symptomen lijken namelijk erg op de ‘gewone’ kwaaltjes die bij een zwangerschap horen. Want dat je nu sneller moe bent, is heel normaal. Toch zijn er signalen die net wat intenser zijn en kunnen wijzen op een laag Hb-gehalte. Wees alert op:
- Extreme vermoeidheid (waarbij even rusten niet helpt)
- Duizeligheid, licht in het hoofd worden of sterretjes zien
- Hartkloppingen
- Kortademigheid bij lichte inspanning (zoals een trap oplopen)
- Bleek zien (in het gezicht, maar ook bijvoorbeeld aan de binnenkant van je oogleden)
Hoe wordt diagnose gesteld?
Je verloskundige houdt je ook goed in de gaten. Standaard wordt bij iedereen bloed geprikt tijdens de intake (in het eerste trimester) en nogmaals rond de 30 weken. Hierbij wordt standaard gekeken naar zowel je Hb-gehalte als de MCV-waarde (de grootte van de rode bloedcellen).
Behoor je tot een risicogroep? Bijvoorbeeld omdat je zwanger bent van een tweeling, jonger bent dan 25 of eerder bloedarmoede hebt gehad? Dan krijg je vaak een advies voor een extra controle tussen de 20 en 27 weken. Omdat de kans op een tekort dan groter is, wordt bij deze groepen vaak direct ook het ferritinegehalte bepaald om de ijzervoorraad te checken.
Is je Hb te laag of wijkt de MCV af? Dan kijken we verder naar:
- Ferritine: Om te zien of er sprake is van een ijzertekort (de meest voorkomende oorzaak).
- Vitamine B12 en Foliumzuur: Vooral als de rode bloedcellen vergroot zijn (een hoge MCV), kan dit wijzen op een tekort aan deze vitaminen.
- Erfelijke vormen: Bij specifieke afwijkingen (zoals kleine bloedcellen zonder ijzertekort) of bepaalde etnische achtergronden kan onderzoek worden gedaan naar erfelijke bloedarmoede (hemoglobinopathieën).
Risico’s voor jou en je baby
Het is belangrijk om bloedarmoede serieus te nemen, omdat de gevolgen invloed hebben op jullie allebei. Naast de symptomen die we hierboven al hebben genoemd ben je ook ook vatbaarder voor infecties en het kan zelfs bijdragen aan sombere gevoelens of een prenatale depressie. Daarnaast wil je fit de bevalling in gaan; start je met een te laag gehalte, dan is de kans groter dat je na het bloedverlies van de bevalling een bloedtransfusie nodig hebt.
Je baby wordt gelukkig lang beschermd doordat hij voorrang krijgt op jouw ijzervoorraad, maar bij ernstige anemie liggen ook daar risico’s op de loer. Denk hierbij aan een grotere kans op vroeggeboorte, een laag geboortegewicht of een ijzertekort bij het kindje zelf dat de ontwikkeling kan remmen. Gelukkig wordt dit in Nederland scherp gemonitord, zodat we er bijna altijd op tijd bij zijn om deze risico’s te voorkomen.
Wat kun je eraan doen?
De behandeling hangt natuurlijk af van de oorzaak, maar in de meeste gevallen is er sprake van een ijzertekort. Je kunt zelf gelukkig al ontzettend veel invloed uitoefenen met wat er dagelijks op je bord ligt. Tijdens je zwangerschap, en zeker in het derde trimester, stijgt je ijzerbehoefte namelijk flink.
Voeding: de basis voor een goed ijzergehalte
IJzer komt in twee vormen voor in ons eten en het is handig om het verschil te kennen. Allereerst heb je het zogenoemde ‘heemijzer’, dat in dierlijke producten zit. Dit wordt door je lichaam heel makkelijk opgenomen. Denk hierbij vooral aan rood vlees, maar ook kip, vis, schaaldieren en eieren zijn prima bronnen. Een kleine waarschuwing is hier wel op zijn plaats: hoewel lever ontzettend veel ijzer bevat, kun je dit tijdens de zwangerschap beter laten staan. Er zit namelijk teveel vitamine A in, wat schadelijk kan zijn voor de baby.
Daarnaast heb je ‘non-heemijzer’, dat in plantaardige producten zit. Dit moet je lichaam eerst omzetten voordat het opgenomen kan worden, waardoor het iets meer moeite kost. Belangrijke bronnen hiervoor zijn volkorenbrood, pasta, peulvruchten (zoals linzen en bonen), noten en groene groenten zoals spinazie.
Om je lichaam een handje te helpen, is er een gouden truc: combineer ijzerrijk eten met vitamine C. Vitamine C zorgt er namelijk voor dat plantaardig ijzer veel beter wordt opgenomen. Drink dus dat glas verse sinaasappelsap bij je volkoren boterham, of eet een kiwi na de maaltijd.
Let wel op met zuivel, koffie en thee. Calcium en bepaalde stoffen in koffie en thee remmen de opname van ijzer juist. Je kunt dat bakje yoghurt, je calciumsupplement of je kopje koffie daarom beter even bewaren voor tussen de maaltijden door, in plaats van ze direct bij je brood of avondeten te nemen.
IJzertabletten (Ferrofumaraat)
Lukt het niet met voeding alleen? Dan schrijft de verloskundige of arts vaak ijzertabletten voor (ferrofumaraat). Vroeger moest je die elke dag slikken, maar uit recent onderzoek blijkt dat 3 tot 7 keer per week vaak net zo goed werkt en minder buikpijn of verstopping geeft. Na een week of 4 tot 6 wordt je bloed weer gecontroleerd om te zien of het helpt.
Als tabletten niet werken
Soms verdraag je de tabletten niet of stijgt je Hb niet genoeg. In ernstige gevallen, of als de bevalling al bijna voor de deur staat (na 34 weken), kan de gynaecoloog kiezen voor een ijzerinfuus in het ziekenhuis. Dit werkt heel snel om je voorraden aan te vullen.
Na de bevalling
Ook na de bevalling kun je nog even last hebben van een laag Hb, zeker als je veel bloed hebt verloren. Dit kan bijdragen aan vermoeidheid in de kraamweek. Blijf dus ook dan goed op je voeding letten en maak eventueel je kuur ijzertabletten af in overleg met je verloskundige.
Kortom
Anemie tijdens de zwangerschap is vervelend, maar heel goed te behandelen. Voel je je extreem moe of twijfel je over je klachten? Bespreek het gewoon even met je verloskundige. Zij zijn er om jou en je kindje gezond en fit te houden.
Bronnen:
- Widmaier, E. P., Raff, H., & Strang, K. T. (2023). Vander’s human physiology: The mechanisms of body function (16th international student ed., eBook). McGraw-Hill Education.
- Bakker, R., & van der Hulst, L. (2025). Praktische verloskunde (5e herz. druk). Bohn Stafleu van Loghum.
- Blackburn, S. T. (2023). Maternal, fetal, & neonatal physiology: A clinical perspective (6th ed.). Elsevier.
- Mayes, L. L. (2020). Mayes’ midwifery (16th ed.). Elsevier.
- Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen. (2023, juni). Factsheet vitamine B12 en zwangerschap (Versie 1.0).
- Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen. (z.d.). Praktijkkaart anemie.
- Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen. (2025, juni). Richtlijn anemie.
- Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. (2025, 13 maart). Erytrocytenimmunisatie: RhD, Rhc, IEA. Draaiboek PSIE.
- Voedingscentrum. (z.d.). Alles over gezond eten voor en tijdens de zwangerschap.
- Voedingscentrum. (z.d.). Gezond gewicht en zwangerschap.
