Alles wat je moet weten over koorts tijdens de zwangerschap

Je normale lichaamstemperatuur verandert al

Om goed te begrijpen wat koorts is, is het behulpzaam om eerst te weten dat je lichaamstemperatuur sowieso al iets verandert als je zwanger bent. Door de invloed van zwangerschapshormonen, zoals progesteron, en door het feit dat je metabolisme harder werkt om je baby te laten groeien, stijgt je normale lichaamstemperatuur met ongeveer 0,5 °C. Je piektemperatuur wordt vaak halverwege de zwangerschap bereikt, waarna deze tegen het einde weer een klein beetje daalt. Dit verklaart ook waarom veel vrouwen het tijdens hun zwangerschap sneller warm hebben. Je lichaam doet bovendien extra zijn best om warmte af te voeren via je huid, waardoor je het sneller benauwd of zweterig kunt hebben.

Wat hierbij goed is om te weten, is hoe jouw temperatuur samenhangt met die van je baby. De temperatuur van de foetus is direct gekoppeld aan die van jou. Omdat je baby in de baarmoeder zelf warmte produceert (door eigen celgroei en metabolisme), is de temperatuur van je baby altijd ongeveer 0,5 °C hóger dan jouw eigen kerntemperatuur. Je baby kan niet zelf zweten of afkoelen en is dus volledig afhankelijk van jouw lichaam om die overtollige warmte af te voeren. Dit gebeurt grotendeels via de navelstreng, de placenta en het vruchtwater. Zodra jouw temperatuur stijgt, stijgt de temperatuur van je baby dus direct mee.

Wat is koorts tijdens de zwangerschap precies?

In de medische wereld, en zeker in de geboortezorg, spreken we van koorts wanneer je lichaamstemperatuur, bij voorkeur rectaal gemeten, 38,0 °C of hoger is. Dit is in de zwangerschap een harde grens en een alarmsymptoom waarbij altijd medisch overleg nodig is. We spreken van hyperthermie (een gevaarlijk hoge lichaamstemperatuur) wanneer de temperatuur boven de 38,9 °C uitkomt.

Waardoor kan je temperatuur oplopen?

Koorts ontstaat natuurlijk niet zomaar. Het is een natuurlijke reactie van je immuunsysteem om indringers aan te pakken. Tijdens de zwangerschap past je immuunsysteem zich op een slimme manier aan. Bepaalde afweerreacties worden iets gedempt, zodat je lichaam de baby (die voor de helft uit lichaamsvreemd DNA van je partner bestaat) niet afstoot. Dit is een prachtig mechanisme, maar het betekent wel dat je vatbaarder kunt zijn voor bepaalde infecties, zoals virussen of bacteriën.

Veelvoorkomende oorzaken van koorts bij zwangere vrouwen zijn:

• Infecties: Denk aan een gewone griep, het parvovirus, of een urineweginfectie zoals een blaasontsteking. Zwangere vrouwen hebben door de verslapping van de spieren in de urinewegen (onder invloed van hormonen) en de druk van de baarmoeder sneller kans dat een blaasontsteking opstijgt naar de nieren en een nierbekkenontsteking veroorzaakt. Dit gaat vaak gepaard met hoge koorts.
• Externe hittebronnen: Je kerntemperatuur kan ook stijgen door langdurig gebruik van een heet bad of een hete sauna. Hoewel uit onderzoek blijkt dat de lichaamstemperatuur hierbij meestal niet de gevaarlijke grens van 38,9 °C bereikt, wordt het toch aangeraden om met name in de eerste maanden van de zwangerschap voorzichtig te zijn met extreme en langdurige hitte.

Wat betekent koorts voor jou en je baby?

Als je koorts hebt, voel je je waarschijnlijk ziek, rillerig en vermoeid. Maar wat merkt je baby hiervan? Het effect van koorts op je baby is erg afhankelijk van het moment in de zwangerschap waarop de koorts optreedt.

Het eerste trimester: de aanleg van organen

In de eerste twaalf weken van de zwangerschap is je baby volop in ontwikkeling. Vanuit een klein klompje cellen worden in razend tempo alle belangrijke organen, het hartje en het zenuwstelsel aangelegd. Een ernstige, langdurige koorts in deze periode vormt het grootste risico. Onderzoeken laten zien dat een hoge temperatuur (boven de 38,9 °C) die langer dan 24 uur aanhoudt, in de vroege zwangerschap de kans op aangeboren afwijkingen licht verhoogt. Dit heet teratogenese. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om neuralebuisdefecten (zoals een open ruggetje), hartafwijkingen, een gespleten lip of groeivertraging. De eiwitten en cellen van je baby hebben een heel specifieke temperatuur nodig om perfect te kunnen delen. Extreme hitte kan dit delicate proces verstoren.

Het is wel belangrijk om dit in perspectief te plaatsen: de kans op een gezonde baby is gelukkig nog steeds veruit het grootst, zelfs als je een keer flink de griep hebt gehad. Het is echter wel de reden waarom verloskundigen er scherp op letten.

Het tweede en derde trimester: kans op vroege weeën

Na het eerste trimester is de aanleg van de organen voltooid. Je baby hoeft nu voornamelijk nog maar te groeien. Het risico op aangeboren afwijkingen door koorts verdwijnt daarmee naar de achtergrond. Ook is inmiddels aangetoond dat koorts in het tweede of derde trimester géén verhoogd risico meer geeft op neurologische ontwikkelingsstoornissen.

Toch blijft koorts in de latere maanden een aandachtspunt. Hoge koorts door een infectie (zoals een longontsteking of een nierbekkenontsteking) kan er namelijk voor zorgen dat je lichaam overgaat tot actie. Een infectie gaat gepaard met ontstekingswaarden en specifieke eiwitten in je bloed, de zogenoemde cytokinen. Deze stofjes kunnen de baarmoederspier prikkelen en samentrekkingen veroorzaken, wat het risico op vroeggeboorte of het voortijdig breken van de vliezen vergroot. Daarnaast stijgt de hartslag van je baby vaak als jouw temperatuur stijgt (foetale tachycardie), wat een teken is dat je baby harder moet werken om zuurstof rond te pompen.

Koorts tijdens de bevalling of in het kraambed

Soms ontstaat koorts pas op het moment dat je gaat bevallen, of in de dagen erna.

Tijdens de bevalling

Als je temperatuur tijdens de weeën oploopt tot 38,0 °C of hoger, is dit vaak een reden om de bevalling in het ziekenhuis te laten plaatsvinden. Het kan wijzen op een infectie in de baarmoeder, zeker als je vliezen al langdurig gebroken zijn. Maar er is nog een bekende en heel onschuldige oorzaak van koorts tijdens de baring: de ruggenprik (epidurale analgesie). Bij 15 tot 20% van de vrouwen die een ruggenprik krijgen, loopt de temperatuur op tot boven de 38 °C. Waarom dit precies gebeurt, is nog niet volledig bekend, maar men denkt dat de medicatie de temperatuurregulatie van je lichaam ontregelt en het zweten vermindert. Omdat het voor artsen erg lastig is om tijdens de bevalling het onderscheid te maken tussen koorts door een ruggenprik of koorts door een echte bacteriële infectie, krijg je voor de zekerheid vaak uit voorzorg antibiotica via een infuus.

In het kraambed

In de dagen na de geboorte ben je lichamelijk aan het herstellen en sta je meer open voor infecties. Een temperatuur van 38,0 °C of hoger is in de eerste dagen na de bevalling altijd een reden voor de kraamverzorgende of verloskundige om extra controles uit te voeren. Dit kan wijzen op een onschuldige borstontsteking bij het op gang komen van de borstvoeding, een urineweginfectie, of een ernstiger probleem zoals kraamvrouwenkoorts (endometritis, een ontsteking van het baarmoederslijmvlies). Endometritis kenmerkt zich door koorts, een snellere hartslag en een pijnlijke onderbuik, vaak rond de derde of vierde dag na de bevalling. Vroege herkenning en behandeling met antibiotica lossen dit meestal zeer snel op.

Wat kun je zelf doen om je temperatuur te verlagen?

Als je merkt dat je temperatuur oploopt, is het belangrijk om in te grijpen. Het doel is simpel: door jouw temperatuur omlaag te brengen, bescherm je direct de omgeving van je baby.

• Neem paracetamol: Veel zwangere vrouwen zijn terughoudend met medicatie, en dat is een goede en gezonde instelling. Maar in het geval van koorts is paracetamol een uiterst veilige en effectieve keuze. Het is een zogenoemd koortsverlagend middel (antipyreticum). Gebruik het volgens de richtlijnen van je huisarts of verloskundige, in de regel is dat in de laagste dosering die nog werkt (bijvoorbeeld maximaal 4 keer per dag 2 tabletten van 500 milligram, verspreid over 24 uur). Door je koorts te verlagen met paracetamol, verminder je het risico voor je baby aanzienlijk.
• Foliumzuur: Slik je in het eerste trimester (tot en met 10 weken zwangerschap) al foliumzuur? Blijf dit trouw doen. Naast het feit dat foliumzuur de algemene ontwikkeling van je baby ondersteunt, laten studies zien dat foliumzuur in combinatie met koortsverlagers ook weefselschade door eventuele koorts helpt voorkomen.
• Rust en vocht: Zorg goed voor jezelf. Drink voldoende water, zeker als je zweet. Eet licht verteerbare voeding, neem veel rust en kleed je in ademende, katoenen laagjes, zodat je warmte goed weg kan.

Wanneer bel je de verloskundige of arts?

De regel is helder: meet je rectaal een temperatuur van 38,0 °C of hoger, dan neem je altijd direct contact op met je verloskundige of huisarts. Dit is geen moment om te wachten tot de volgende ochtend of af te wachten of de paracetamol werkt. De verloskundige is er om dit samen met jou in te schatten en te beoordelen of extra onderzoek nodig is.

Bel bovendien direct als je koorts hebt en:

• je koude rillingen hebt;
• je baby minder voelt bewegen dan je gewend bent;
• je vocht of bloed verliest, of merkt dat de kleur van je afscheiding of vruchtwater (als je vliezen gebroken zijn) verandert;
• je buikpijn hebt, of rugpijn ter hoogte van je nieren;
• je harde buiken of weeën voelt.

Rustig blijven en overleggen

Koorts tijdens de zwangerschap kan je even uit het veld slaan, maar bedenk dat je lichaam tegelijkertijd hard aan het werk is om jullie allebei te beschermen. Je immuunsysteem doet zijn best en met de juiste koortsverlagende middelen, voldoende rust en de begeleiding van je verloskundige ben je in goede handen. Voel je nooit bezwaard om te bellen; verloskundigen zijn er juist om dit soort situaties samen met jou veilig te beoordelen.