Wat is kraamvrouwenkoorts?

Wat is kraamvrouwenkoorts precies?

Kraamvrouwenkoorts, in de medische wereld ook wel puerperale sepsis genoemd, is een ernstige bacteriële infectie die in de kraamperiode optreedt. Deze specifieke infectie wordt veroorzaakt door de Streptococcus pyogenes, een bacterie uit de groep A-streptokokken (vaak afgekort als GAS). Dit medische jargon klinkt zwaar, maar in de basis gaat het om dezelfde bacteriesoort die ook heel alledaagse kwalen zoals krentenbaard of een simpele keelontsteking (angina) veroorzaakt.

Na een bevalling is je lichaam volop aan het herstellen en in die fase is het tijdelijk wat kwetsbaarder voor bacteriën van buitenaf. Hoewel een milde bacteriële infectie van bijvoorbeeld je baarmoeder (endometritis) wel eens voorkomt en relatief eenvoudig te behandelen is, is kraamvrouwenkoorts een hevigere, meer ingrijpende variant. Bij deze aandoening dringen de bacteriën diep in het lichaam door en komen ze in de bloedbaan terecht, wat kan leiden tot een ontstekingsreactie van het hele lichaam (sepsis). Gelukkig is het absolute risico hierop in westerse landen zoals Nederland erg klein: het gaat om zo’n 1 tot 8 op de 100.000 mensen per jaar, waarvan een nog kleiner deel een kraamvrouw betreft.

Hoe ontstaat de infectie in je lichaam?

Om te begrijpen hoe deze infectie post partum (na de bevalling) ontstaat, is het goed om even stil te staan bij wat er lichamelijk gebeurt na een bevalling. Je lichaam heeft een indrukwekkende prestatie geleverd. De fysieke omstandigheden in en rondom je baarmoeder zijn in de eerste dagen na de geboorte helaas erg gunstig voor bacteriën. Ten eerste is de zuurgraad in je vagina tijdelijk verminderd. Dit komt door de aanwezigheid van kraamzuivering (ook wel lochia genoemd) en het feit dat de natuurlijk beschermende bacteriën (Lactobacillus) even niet optimaal aanwezig zijn. Ten tweede staat de baarmoedermond (cervix) in de eerste week nog een beetje open en ontbreekt de slijmprop die tijdens je hele zwangerschap als een betrouwbare, natuurlijke barrière diende om bacteriën buiten te houden.

Daarnaast bevindt zich aan de binnenkant van je baarmoeder een grote, open wond op de plek waar de placenta (moederkoek) heeft vastgezeten. Dit wondvlak bevat bloed en kleine necrotische weefselrestjes, wat bacteriën zien als een ideale voedingsbodem. Ook eventuele wondjes, zoals hechtingen van een knip (episiotomie), een inscheuring of de operatiewond van een keizersnede (sectio), vormen directe toegangspoorten in je lichaam. Zeker wanneer je een langdurige bevalling achter de rug hebt waarbij je vliezen langdurig gebroken waren, is de kans op het binnendringen van bacteriën iets groter.

Hoe herken je kraamvrouwenkoorts? (De symptomen)

Het ontwikkelen van deze infectie gebeurt vaak razendsnel, meestal al in de eerste of tweede dag na de bevalling, hoewel het zich ook op een later moment in de kraamweek kan manifesteren. Het is heel belangrijk om in deze periode goed naar de signalen van je eigen lichaam te luisteren. Twijfel je over wat je voelt? Trek dan onmiddellijk aan de bel bij je verloskundige of arts. Dit zijn de meest opvallende symptomen van kraamvrouwenkoorts:

• Acuut hoge koorts of flinke temperatuurschommelingen: Een hele lichte temperatuurverhoging (tot ongeveer 38,0 °C) op de dag van de bevalling kan soms puur komen door de zware fysieke inspanning of doordat de melkproductie op gang komt (stuwing). Echter, élke temperatuur van 38,0 °C of hoger binnen 24 uur na de bevalling is een alarmsignaal dat niet genegeerd mag worden. Kenmerkend is dat de koorts heel hoog en piekend kan zijn, al voelt de temperatuur in het allereerste beginstadium soms nog onopvallend.
• Hevige en aanhoudende buikpijn: Na een bevalling kun je behoorlijk last hebben van naweeën, zeker als je borstvoeding geeft of als het niet je eerste kindje is. Maar de buikpijn die bij een groep A-streptokokkeninfectie hoort, is aanzienlijk heviger. Deze pijn reageert ook nauwelijks of niet op een gewone pijnstiller zoals paracetamol.
• Algemeen en plotseling ziek voelen: Je voelt je in een heel kort tijdsbestek enorm beroerd, vaak vergelijkbaar met een zware en acute griep. Dit gaat gepaard met koude rillingen, zware hoofdpijn en soms een wat lichte verwardheid of opvallende lusteloosheid.
• Maag- en darmklachten: Braakneigingen en flinke diarree komen heel vaak voor in combinatie met de koorts.
• Een ongebruikelijke huiduitslag: Soms ontstaat er een rode uitslag op de huid die sterk lijkt op roodvonk. Na een dag of tien kan de huid op die plekken ook gaan vervellen.

Als de infectie in dit stadium niet op tijd wordt afgeremd, kan het ziektebeeld verergeren tot een zogeheten septische shock. Dit gaat gepaard met een verlaagde bloeddruk (hypotensie), ademhalingsproblemen en problemen met de werking van grote organen, zoals je lever en nieren. Gelukkig laten zorgverleners het in Nederland door de strenge controles liever nooit zo ver komen.

De impact op jou en je baby

We realiseren ons heel goed dat deze informatie heftig kan klinken. Het doormaken van een ernstige infectie zoals kraamvrouwenkoorts heeft niet alleen fysiek, maar ook emotioneel ontzettend veel impact. In plaats van rustig in je eigen bed te herstellen, word je plotseling geconfronteerd met een medische overdracht en een onverwachte ziekenhuisopname. Soms is zelfs extra ondersteuning op een intensive care (IC) nodig om je lichaam te stabiliseren. Dit haalt jullie prille begin als gezin flink overhoop en kan gevoelens van angst, verdriet of stress met zich meebrengen.

Voor je kersverse baby is de medische situatie vaak gelukkig een stuk milder. De bacterie is voor de volwassen vrouw gevaarlijk door de open wonden in de baarmoeder, maar je pasgeboren baby is er over het algemeen beter tegen beschermd. Uiteraard neemt de kinderarts het zekere voor het onzekere en zal je kindje nauwlettend geobserveerd worden op tekenen van een mogelijke infectie, zoals erg slecht drinken, kreunend ademhalen of een instabiele temperatuur. Soms krijgt je baby uit voorzorg ook antibiotica, maar over het algemeen doorstaan baby’s deze situatie gelukkig goed. Het medisch personeel is erop getraind om moeder en kind zo veel en zo snel mogelijk weer bij elkaar te brengen en te houden, en zij zullen je ook altijd ondersteunen met borstvoeding of kolven als jij dat graag wilt.

Diagnose en behandeling: wat gebeurt er als je ziek wordt?

Wanneer jij of je kraamverzorgende merkt dat de temperatuur stijgt of je je steeds zieker begint te voelen, zal je verloskundige of de arts van het ziekenhuis direct in actie komen. Zij voeren dan systematisch een lichamelijk onderzoek uit. Om zeker te weten waar de koorts vandaan komt, gebruiken zorgverleners in Nederland een heel doeltreffend controlesysteem: de ’tien B’s’. Hierbij lopen ze stap voor stap de volgende punten af:

1. Bewustzijn (ben je scherp en alert of lijk je verward?)
2. Bloeddruk, polsslag en temperatuur (zijn de vitale waarden stabiel?)
3. Borsten (is er sprake van beginnende borstontsteking of forse tepelkloven?)
4. Baarmoeder (zakt de baarmoeder goed terug en voelt je buik niet extreem pijnlijk?)
5. Bloedverlies (is de hoeveelheid kraamvloed normaal en is de geur goed?)
6. Blaas (zijn er signalen die passen bij een gewone blaasontsteking?)
7. Bekkenbodem (hoe is de conditie van eventuele hechtingen of de vulva?)
8. Billen (heb je last van aambeien?)
9. Benen (is er sprake van roodheid, warmte of pijn die wijst op een mogelijke trombose?)
10. Beademd (hoe is de ademhaling verlopen, specifiek na eerdere beademing of narcose?)

Zodra er ook maar de kleinste verdenking is op een ernstige infectie zoals kraamvrouwenkoorts, wordt er tevens direct bloedonderzoek gedaan. Ze kijken naar de ontstekingswaarden, zoals je witte bloedcellen en het CRP, en nemen een zogeheten bloedkweek af om te zien of de bacteriën zich al in de bloedbaan bevinden. Ook wordt er met een wattenstaafje weefsel afgenomen van je baarmoedermond, keel of eventuele wonden (een kweekje).

De behandeling in het ziekenhuis

Wanneer de gynaecoloog vermoedt dat het om deze invasieve infectie gaat, wachten ze de uiteindelijke laboratoriumuitslagen van de kweekjes uiteraard niet af. Je wordt direct in het ziekenhuis opgenomen en start meteen met een behandeling van antibiotica via het infuus (intraveneus).

De behandeling begint met krachtige, zogenoemde breedspectrumantibiotica die een heleboel bacteriesoorten tegelijk aanpakken. Bij het specifieke vermoeden van kraamvrouwenkoorts door de groep A-streptokok is er een hele duidelijke richtlijn: dan is het medicijn clindamycine de absoluut beste en snelste keuze. Het medicijn wordt onmiddellijk gestart om het stormachtige beloop te doorbreken.

Daarnaast krijg je vaak extra ondersteunende medische zorg. Je krijgt vocht via het infuus toegediend om de bloedsomloop te ondersteunen en je organen optimaal te beschermen. Bij een vlotte toediening van de medicatie merk je veelal al binnen 48 tot 72 uur dat de koorts flink begint te zakken en je algehele gesteldheid opklaart. 

Hoe zit het met besmetting en preventie?

De groep A-streptokok is een besmettelijke bacterie. Besmetting en verspreiding vinden vooral plaats via minuscule vochtdruppeltjes in de lucht (door hoesten, niezen of hard praten) of heel direct via handcontact. Heel soms komt het voor dat een huisgenoot of bezoeker deze bacterie zonder het te weten bij zich draagt in de neus- of keelholte, zonder daar zelf noemenswaardig ziek van te zijn. Zorgvuldige handhygiëne (handen wassen voor en na verzorgingsmomenten) blijft daarom verreweg de beste buffer tegen deze infectie in de verloskunde en kraamzorg.

Omdat het ziektebeeld post partum zo hevig kan zijn, geldt er in de Nederlandse gezondheidszorg een wettelijke meldingsplicht bij de GGD voor invasieve GAS-infecties. Mocht bij jou kraamvrouwenkoorts vastgesteld worden, dan wordt dit door de arts gemeld. De GGD komt dan in beeld voor jouw veiligheid en die van je directe omgeving.

Zij zullen namelijk aanbieden om je huisgenoten uit voorzorg een antibiotica-kuur te geven (profylaxe genoemd). Hierdoor wordt de kans dat jouw partner of andere kinderen in huis onverhoopt ook ziek worden direct in de kiem gesmoord. Hetzelfde beleid geldt voor jouw zorgverleners: indien zij in contact stonden met de bacterie, krijgen ook zij preventieve antibiotica en mijden zij tijdelijk hun werk in de zorg om anderen te beschermen. Dit voelt wellicht als een groot protocol voor iets persoonlijks, maar het is juist een warm en proactief vangnet om jou en iedereen om je heen optimaal veilig te houden.

Trek aan de bel

We begrijpen dat het lezen over een complicatie als kraamvrouwenkoorts best overweldigend kan zijn. Het voelt als een groot contrast met het zorgeloze plaatje dat je misschien voor ogen had. Maar de kennis die je nu hebt, geeft je de zekerheid om in te grijpen als iets niet goed voelt. Houd in je achterhoofd dat kraamvrouwenkoorts gelukkig heel zeldzaam is geworden en dat artsen precies weten hoe ze moeten handelen.

Mocht je na je bevalling thuis plotseling kampen met onverklaarbare hoge koorts, extreme buikpijn, of het gevoel hebben dat je zwaar ziek aan het worden bent, aarzel dan geen seconde. Je kraamverzorgende en verloskundige zijn speciaal getraind om dit direct te herkennen en je bent binnen no-time op de plek waar je de allerbeste zorg krijgt.