Alles wat je wilt weten over verminderde vruchtbaarheid en zaadkwaliteit bij de man

Wat is een goede zaadkwaliteit?

Om een eicel succesvol te kunnen bevruchten, kijkt de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) naar een aantal specifieke kenmerken van het sperma:

• Aantal (concentratie): In een normale zaadlozing zitten tussen de 50 en 150 miljoen zaadcellen per milliliter. Een man wordt als vruchtbaar beschouwd als hij minimaal 20 miljoen zaadcellen per milliliter heeft.
• Beweeglijkheid (motiliteit): Het is niet alleen belangrijk hoeveel zaadcellen er zijn, ze moeten ook goed kunnen zwemmen. Voor een goede vruchtbaarheid moet minimaal de helft van de zaadcellen goed voorwaarts bewegen binnen een uur na de zaadlozing.
• Vorm (morfologie): Zaadcellen moeten de juiste vorm hebben om de eicel binnen te kunnen dringen. Als te veel zaadcellen een afwijkende vorm hebben, neemt de kans op een succesvolle bevruchting af.

Als er sprake is van sterk verminderde vruchtbaarheid, kan het zijn dat er minder dan 10 miljoen zaadcellen per milliliter aanwezig zijn, of dat de zaadcellen nauwelijks bewegen.

Medische oorzaken van verminderde vruchtbaarheid en zaadkwaliteit bij de man

Wanneer de kwaliteit van het zaad verminderd is, kunnen daar verschillende lichamelijke of medische redenen voor zijn. Dit zijn enkele veelvoorkomende oorzaken:

Spatader in de balzak (Varicokèle)
De zaadballen hangen buiten het lichaam in de balzak (het scrotum) omdat zaadcellen een temperatuur nodig hebben die ongeveer twee graden koeler is dan de rest van het lichaam. Soms ontstaat er een spataderbreuk in de balzak, meestal aan de linkerkant. Hierdoor kan het bloed minder goed wegstromen, waardoor de temperatuur lokaal stijgt. Deze verstoorde koelingsfunctie kan de vruchtbaarheid flink aantasten.

Niet-ingedaalde zaadballen (Cryptorchisme)
Tijdens de ontwikkeling van een mannelijke baby in de baarmoeder, dalen de zaadballen normaal gesproken vlak voor de geboorte in vanuit de buikholte naar de balzak. Gebeurt dit niet of onvolledig, dan kan de hogere temperatuur in de buikholte de latere aanmaak van zaadcellen beschadigen.

Infecties en antistoffen
Soms kan een doorgemaakte infectie, zoals chlamydia of een ernstige bijbalontsteking (bijvoorbeeld door de bof), schade of kleine littekentjes achterlaten die de afvoer van zaad belemmeren. Ook kan het mannelijk lichaam antistoffen tegen het eigen sperma aanmaken. Dit gebeurt soms na een operatie in het gebied, een ongeluk, of na een hersteloperatie van een eerdere sterilisatie. Deze antistoffen vallen de eigen zaadcellen aan, waardoor ze niet meer goed kunnen zwemmen.

Genetische factoren
In sommige gevallen is er een erfelijke oorzaak. Zo hebben bijna alle mannen met cystische fibrose (taaislijmziekte) een aangeboren ontbreken van de zaadleiders, waardoor het zaad niet naar buiten kan.

De invloed van leefstijl op het sperma

Naast medische oorzaken, is er de afgelopen twintig jaar wereldwijd een versnelde daling in de zaadkwaliteit bij mannen gemeten. Onderzoekers zien een sterke link met onze moderne leefstijl en omgeving. Dit betekent overigens ook dat jullie zelf invloed kunnen uitoefenen op de zaadkwaliteit.

Voeding en gewicht
Net als bij vrouwen, is een gezond gewicht voor mannen erg belangrijk voor de vruchtbaarheid. Obesitas bij de man heeft een direct negatief effect op de kwaliteit van het sperma en de hormoonbalans. Ook een voedingspatroon met te weinig essentiële vetzuren of onvoldoende vitamines kan de gezondheid van de zaadcellen verminderen.

Roken, alcohol en drugs
Het is algemeen bekend dat deze middelen schadelijk zijn, maar voor de mannelijke vruchtbaarheid hakken ze er stevig in. Alcohol verlaagt het mannelijke testosteron, vermindert het aantal zaadcellen en zorgt voor meer afwijkingen in de vorm van de zaadcellen. Ook het gebruik van cannabis beïnvloedt de kwaliteit van het sperma sterk en verlaagt de concentratie van belangrijke vruchtbaarheidshormonen. Goed nieuws: als een man stopt met cannabis of overmatig alcoholgebruik, is de zaadkwaliteit na ongeveer drie maanden (de tijd die nodig is voor een hele nieuwe lichting zaadcellen) weer hersteld.

Leeftijd
Hoewel mannen tot op hoge leeftijd kinderen kunnen verwekken en geen abrupte overgang kennen zoals wij vrouwen, neemt de zaadkwaliteit wel degelijk af naarmate ze ouder worden. De aanmaak van sperma is op een hoogtepunt rond de 20 jaar en neemt tussen de 50 en 90 jaar geleidelijk af. Ook neemt de kans op zaadcellen met een afwijkende vorm langzaam toe.

Wat betekent dit voor jou en je toekomstige baby?

Je vraagt je misschien af wat dit alles voor jou als vrouw betekent. Naast de voor de hand liggende frustratie als een zwangerschap op zich laat wachten, is het goed om te weten dat het sperma van je partner ook een direct effect heeft op jouw zwangerschap en jullie baby.

Recente wetenschappelijke inzichten tonen aan dat de voeding en leefstijl van de vader in de periode rond de bevruchting, veranderingen kunnen achterlaten op het RNA van de zaadcel. Dit noemen we epigenetica. Deze subtiele markeringen kunnen invloed hebben op de groei van de foetus en zelfs op de latere metabolische gezondheid van jullie kindje. Gezond leven is in de aanloop naar een zwangerschap dus echt een project voor jullie sámen.

Daarnaast is blootstelling aan het sperma van je partner (zonder condoom) in de maanden voordat je zwanger probeert te worden erg gunstig voor jouw immuunsysteem. Jouw lichaam moet namelijk wennen aan de eiwitten (antigenen) van je partner, omdat de helft van het DNA van jullie toekomstige baby van hem afkomstig is. Regelmatig contact met zijn sperma zorgt ervoor dat jouw lichaam de zwangerschap beter accepteert en vermindert de kans op complicaties zoals een hoge bloeddruk of pre-eclampsie (zwangerschapsvergiftiging) aanzienlijk.

De druk op jullie seksleven (en hoe je het leuk houdt)

Wanneer jullie een sterke kinderwens hebben en het duurt wat langer, verandert er vaak iets in de slaapkamer. Seks is niet meer puur voor het plezier, maar krijgt een duidelijk doel. Deze “conceptie-inefficiëntie” kan leiden tot een vicieuze cirkel van stress, teleurstelling en seks precies op de klok.

Dit kan zorgen voor spanningen en soms lukt het de man letterlijk niet meer door de prestatiedruk (‘This is the night syndrome’). Wat veel koppels niet weten, is dat vrijen op commando niet alleen niet zo leuk is, maar ook biologisch gezien minder goed werkt. Een hoge mate van opwinding en een ontspannen sfeer zorgen er bij de man namelijk voor dat de kwaliteit en concentratie van het sperma aanzienlijk verbeteren. Een langer voorspel en oprechte intimiteit dragen hier sterk aan bij.

Daarnaast is de frequentie van jullie vrijpartijen belangrijk. Om de zaadkwaliteit optimaal te houden, is regelmatig een zaadlozing nodig, idealiter elke 1 tot 3 dagen. Het is een fabeltje dat je zaad moet ‘opsparen’ tot het moment van jouw eisprong; een te lange periode zonder zaadlozing vermindert de beweeglijkheid en vitaliteit van de zaadcellen juist. Aan de andere kant is het ook niet verstandig om meerdere keren per dag een zaadlozing te hebben, omdat dan de concentratie weer afneemt.

Medische hulp: er is veel mogelijk

Mocht blijken dat de zaadkwaliteit van je partner echt sterk verminderd is, wees dan gerustgesteld dat de medische wetenschap tegenwoordig fantastische mogelijkheden biedt. Vaak begint een traject met het analyseren van het sperma. Afhankelijk van de uitslag kan er gekozen worden voor technieken waarbij het zaad in een laboratorium wordt ‘gewassen’ en direct bij jou in de baarmoeder wordt geplaatst (IUI).

Is de kwaliteit lager, dan kan In Vitro Fertilisatie (IVF) uitkomst bieden. Bij zeer ernstig verminderde zaadkwaliteit of een heel laag aantal zaadcellen is ICSI (Intracytoplasmatische Sperma Injectie) een optie. Bij deze geavanceerde techniek pikt de laborant de beste en sterkste zaadcel uit en injecteert deze rechtstreeks in jouw eicel. Zelfs als er helemaal geen zaadcellen in het vocht zitten, kunnen deze in sommige gevallen met een kleine ingreep direct uit de teelballen of bijballen worden gehaald.

Jullie doen het samen

Een verminderde vruchtbaarheid of afgenomen zaadkwaliteit is een boodschap die koud op jullie dak kan vallen. Het kan een deuk(je) in het zelfvertrouwen van je partner opleveren en bij jou zorgen voor onrust. Dat is ontzettend logisch en mag er helemaal zijn.

Het is echter fijn om te onthouden dat jullie hier samen in staan en dat jullie met leefstijlaanpassingen, zoals gezond eten, stoppen met roken en het bewaken van de intimiteit in jullie relatie, echt samen stappen kunnen zetten. En als de natuur toch een beetje extra hulp nodig heeft, staan er gespecialiseerde teams klaar om jullie op een veilige en nuchtere manier verder te helpen. Neem de tijd, blijf praten en wees vooral mild voor elkaar in dit proces.