Vaginisme en kinderwens, alles over zwanger worden, zwangerschap en bevallen

Zelfinseminatie in de vertrouwde thuissituatie
Voor veruit de meeste paren met vaginisme is zelfinseminatie (ook wel ‘bedside insemination’ genoemd) een uitstekende en veilige eerste stap. Hierbij breng je het sperma van je partner (of een donor) zelf in de vagina in, zonder dat daar een penis aan te pas komt.

Wat dit voor jou betekent, is dat je dit op een ontspannen moment in je eigen, veilige slaapkamer kunt doen. Je gebruikt hiervoor meestal een klein, dun en naaldloos spuitje van 1 of 2 milliliter. Doordat jij zélf het spuitje vasthoudt en inbrengt, bepaal jij het tempo en de diepte. Dit gevoel van controle helpt enorm om onwillekeurige spierspasmen van de bekkenbodem te voorkomen. .

Een medisch vruchtbaarheidstraject (ART)
Soms is zelfinseminatie niet voldoende om een zwangerschap te bereiken en is medische hulp wenselijk, zoals bij intra-uteriene inseminatie (IUI) of een IVF-traject. Bij deze trajecten in een fertiliteitskliniek of ziekenhuis zijn inwendige onderzoeken nodig, zoals vaginale echo’s of het gebruik van een speculum (een eendenbek om de baarmoedermond goed te kunnen zien). Bij vaginisme vormt dit vaak een flinke uitdaging.

Mocht je dit medische traject ingaan, weet dan dat zelfmanagement hierbij de absolute sleutel tot succes is. Vrouwen met vaginisme hebben een grote en volkomen logische behoefte om zelf de controle te behouden over wat er met en in hun lichaam gebeurt. Je kunt met je arts overleggen of jijzelf (of je partner) de echokop of het speculum mag inbrengen. Zorgverleners raden ten zeerste af om dit soort ingrepen routinematig onder algehele narcose of met zware verdovende medicatie te doen. Het verlies van controle dat je voelt als je verdoofd bent, kan de onderliggende angst in de toekomst juist verergeren. Wat veel effectiever is, is het opbouwen van een sterke vertrouwensrelatie met één vaste, geduldige zorgverlener. Dit kan perfect worden gecombineerd met ontspanningsoefeningen, meditatie of visualisaties, zodat je mentaal naar een ‘veilige plek’ kunt gaan tijdens het onderzoek.

Jouw zwangerschap en de voorbereiding op de geboorte

Zodra je een positieve zwangerschapstest in handen hebt, start de prenatale zorg bij de verloskundige of gynaecoloog. Ook tijdens de negen maanden van de zwangerschap kunnen er momenten zijn waarop een inwendig onderzoek wordt voorgesteld. Geef direct bij je allereerste afspraak aan dat je vaginisme hebt of inwendige onderzoeken lastig vindt.

Een krachtig hulpmiddel hiervoor is het schrijven van een gedetailleerd geboorteplan. In dit document leg je helder vast wat jouw wensen, grenzen en mogelijke ’triggers’ zijn. Een goed geboorteplan zorgt ervoor dat alle betrokken zorgverleners (ook bij een eventuele dienstwisseling in het ziekenhuis) precies weten hoe ze met jou moeten omgaan, zonder dat jij dit op het meest kwetsbare moment zelf nog hoeft uit te leggen of te verdedigen. Dit geeft rust in je hoofd, waardoor jij je beter kunt richten op je eigen welzijn en de groei van je baby.

De bevalling: vertrouwen op je lichaam met vaginisme

De bevalling zelf roept vaak de meeste spanning op. Hoe gaat dat passen, als de spieren rond de vagina de neiging hebben om bij angst direct te verkrampen? Gelukkig hoeft vaginisme een natuurlijke, vaginale bevalling niet in de weg te staan. Het proces van de weeën en de uiteindelijke uitdrijving wordt namelijk volledig gestuurd door de krachtige spieren van je baarmoeder. Deze baarmoederspier werkt onafhankelijk van je bekkenbodemspieren.

Toch zijn er medische handelingen tijdens het baren die om een aangepaste aanpak vragen:

Inwendig onderzoek (toucheren) tot een minimum beperken
Om de voortgang van de bevalling te meten, verrichten zorgverleners soms een inwendig onderzoek (toucheren) om de ontsluiting in centimeters te bepalen. Voor vrouwen met vaginisme is dit vaak het meest stressvolle onderdeel. Het moderne medische beleid is dan ook om het aantal vaginale onderzoeken tot het absolute minimum te beperken. Het mag alleen gebeuren als het medisch echt niet anders kan. Bovendien moet de zorgverlener vooraf áltijd jouw expliciete toestemming vragen. Jij bent de baas over jouw lichaam en mag op elk moment ‘stop’ zeggen.

Actief ontspannen van de bekkenbodem
Tijdens de persfase is het de bedoeling dat je bekkenbodemspieren, die bij vaginisme vaak in een hoge basisspanning staan, juist zoveel mogelijk ontspannen en meerekken met het hoofdje van de baby. Je zorgverlener kan je hierbij op een zachte manier ondersteunen. Een bewezen effectieve methode is het gebruik van een warme doek of een warm kompres zachtjes tegen het perineum (het weefsel tussen je vagina en anus). Deze warmte bevordert de lokale doorbloeding, vermindert de pijn aanzienlijk en helpt jou om je actiever bewust te worden van de spieren die je mag loslaten. Mochten de spieren tijdens een onvermijdelijke handeling toch in een spasme schieten, dan is de afspraak dat de zorgverlener de vingers direct stilhoudt in de vagina totdat jij je rust en ontspanning weer hebt teruggevonden.

Vaginisme na de bevalling: lichamelijke en mentale veranderingen

Na de geboorte beland je in de kraamperiode en de maanden van herstel. Het is heel belangrijk om te weten dat er in deze fase veel verandert in je bekkengebied. Ook als je voorheen al primair vaginisme had, kan de periode na de bevalling zorgen voor nieuwe uitdagingen, zoals secundair vaginisme of aanhoudende pijn bij het vrijen (dyspareunie). Dit komt ontzettend vaak voor en wordt veroorzaakt door een samenloop van fysieke, hormonale en mentale factoren.

Hormonale droogheid en weefselveranderingen
Direct na de bevalling verandert je hormoonhuishouding drastisch. Vooral wanneer je borstvoeding geeft, daalt de hoeveelheid oestrogeen in je bloed sterk, terwijl het hormoon prolactine juist piekt. Wat betekent dit voor jouw lichaam? De wand van de vagina wordt tijdelijk veel dunner, kwetsbaarder en minder goed doorbloed. Bovendien maakt je lichaam aanzienlijk minder natuurlijk vocht aan. Dit gebrek aan lubricatie zorgt ervoor dat wrijving tijdens seksueel contact al snel schraal of branderig aanvoelt. Prolactine remt daarnaast ook nog eens direct je seksuele verlangen (libido) en je testosteron.

Fysieke schade en spierspanning
Tijdens de bevalling zijn je bekkenbodemspieren maximaal opgerekt geweest; in de weken daarna krimpen ze weer. Veel vrouwen ervaren hierdoor een gevoel van ‘strakheid’ in de vagina dat ze voor de bevalling niet kenden. Als er tijdens de geboorte sprake was van een inscheuring (ruptuur) of een knip (episiotomie), laat dit littekenweefsel achter. Dit weefsel is in het begin stugger en pijnlijker dan de gewone huid.

De vicieuze cirkel van pijn en angst
De mentale impact van de bevalling en het nieuwe moederschap is enorm. Vermoeidheid en slaapgebrek spelen een grote rol. Als een eerste poging tot intimiteit na de bevalling pijnlijk is (bijvoorbeeld door de hormonale droogheid of een litteken), reageert je brein hier direct op. De angst voor herhaling van die pijn zorgt ervoor dat je onbewust je bekkenbodemspieren nóg strakker aanspant, waardoor de vagina nog droger blijft en penetratie daadwerkelijk meer pijn doet. Zo houd je vaginisme onbedoeld in stand.

Wat kun je hieraan doen?
Wees allereerst lief voor jezelf. Verschuif de verwachting en de druk van penetratie naar andere, zachtere vormen van intimiteit, zoals knuffelen, masseren en uitgebreid voorspel. Dit geeft je lichaam de tijd om zonder stress weer opwinding op te bouwen. Gebruik daarnaast áltijd een hoogwaardig glijmiddel op water- of siliconenbasis om het tekort aan natuurlijk vocht op te lossen. Gebruik liever geen varianten met parfum of toevoegingen, omdat deze de dunne huid kunnen irriteren. Blijven de krampen of pijnklachten in je bekkenbodem aanwezig? Schakel dan de hulp in van een geregistreerde bekkenfysiotherapeut. Deze professional is er speciaal voor opgeleid om je te leren hoe je deze specifieke spieren weer bewust kunt voelen en kunt ontspannen.

Tot slot: de regie in jouw handen

Zwanger worden, een zwangerschap voldragen en bevallen met vaginisme vraagt om een net iets andere voorbereiding en route, maar jouw eindbestemming is precies hetzelfde als die van iedere andere aanstaande moeder. Door heel open te communiceren met je partner en je zorgverleners, en onomwonden duidelijk te maken wat jij wel en niet prettig vindt, hou je de regie in handen. Met respectvolle, geduldige begeleiding, zelfmanagement en heldere afspraken op papier, kun je deze bijzondere en transformerende levensfase met veel meer vertrouwen tegemoetzien. Vertrouw op de kracht van je eigen lichaam en geef jezelf alle ruimte om dit moederschap op jouw eigen, unieke tempo en manier aan te pakken.