Wat als zwanger worden niet lukt?

Wat betekent het medisch gezien als zwanger worden niet lukt?

In de medische wereld spreekt men van ‘subfertiliteit’ (verminderde vruchtbaarheid) wanneer een zwangerschap uitblijft nadat jullie meer dan twaalf maanden onbeschermd en gericht op conceptie hebben gevreeën. Dit betekent overigens niet dat je onvruchtbaar bent, maar simpelweg dat het langer duurt dan gemiddeld en dat er mogelijk medische hulp nodig is.

Het is van groot belang om te beseffen dat subfertiliteit altijd een probleem is van jullie samen. De oorzaak kan bij de vrouw liggen, bij de man, bij een combinatie van beiden, of soms wordt er helemaal geen duidelijke oorzaak gevonden.

Mogelijke oorzaken van verminderde vruchtbaarheid

Om een beter beeld te krijgen van wat er in het lichaam gebeurt, is het goed om te weten welke factoren een rol kunnen spelen. We bouwen dit stap voor stap op.

Hoe het werkt bij de vrouw

Bij ongeveer een kwart van de paren waarbij het niet vanzelf lukt, ligt de oorzaak bij de vrouw. Vaak gaat het om de volgende zaken:

• Ovulatiestoornissen: Dit betekent dat er problemen zijn met de eisprong. De meest bekende vorm hiervan is het Polycysteus Ovarium Syndroom (PCOS). Bij PCOS zijn de hormonen uit balans (zoals een te lage spiegel van het follikelstimulerend hormoon), waardoor eicellen in de eierstokken niet goed rijpen en de eisprong onregelmatig is of zelfs helemaal uitblijft. Voor jou als vrouw betekent dit vaak dat je een onregelmatige menstruatiecyclus hebt, wat het plannen van een zwangerschap erg lastig en frustrerend maakt.
• Problemen met de eileiders (tubapathologie): De eileiders zijn de buisjes waar de eicel doorheen reist naar de baarmoeder. Soms zijn deze afgesloten of beschadigd. Dit kan het gevolg zijn van eerdere ontstekingen in de onderbuik (zoals een blindedarmontsteking) of een onopgemerkte seksueel overdraagbare aandoening zoals Chlamydia. Als de eileiders dicht zitten, kunnen de zaadcel en de eicel elkaar niet ontmoeten.
• Endometriose: Bij deze aandoening bevindt weefsel dat lijkt op baarmoederslijmvlies zich buiten de baarmoeder, bijvoorbeeld op de eierstokken of de darmen. Meer over de gevolgen hiervan lees je in het artikel over Endometriose en zwanger worden. Dit kan ontstekingen en verklevingen veroorzaken. Naast verminderde vruchtbaarheid gaat dit vaak gepaard met aanzienlijke pijnklachten tijdens de menstruatie of het vrijen.
• Leeftijd: De belangrijkste factor voor de kans op een zwangerschap is de leeftijd van de vrouw. Boven de dertig jaar neemt de vruchtbaarheid af, omdat de kwaliteit en het aantal van de eicellen langzaam dalen. Op 35- en 40-jarige leeftijd is de vruchtbaarheid nog respectievelijk 50% en 10% ten opzichte van een 25-jarige. Dit kan emotioneel zwaar zijn, omdat je de druk van de ‘biologische klok’ kunt voelen.

Hoe het werkt bij de man

Bij ongeveer 20% van de paren ligt de oorzaak bij een verminderde kwaliteit van het sperma.

• Verminderde zaadkwaliteit: Dit betekent dat er afwijkingen zijn in het volume van het sperma, de concentratie (het aantal zaadcellen) of de beweeglijkheid (motiliteit) van de zaadcellen. Soms zijn er helemaal geen zaadcellen aanwezig in het sperma; dit noemt men azoöspermie.
• Spatader in de balzak (varicocèle): Een spatader kan zorgen voor een hogere temperatuur in de balzak. Zaadcellen zijn erg gevoelig voor warmte, en deze temperatuurverhoging kan de spermaproductie afremmen.
• Genetische of lichamelijke factoren: Soms spelen eerdere aandoeningen een rol, zoals niet-ingedaalde teelballen in de kindertijd (cryptorchisme), of genetische afwijkingen.
• De impact op de man: Ook voor mannen kan een vruchtbaarheidsprobleem een behoorlijke klap zijn. Het brengt vaak gevoelens van schaamte met zich mee en kan het gevoel van mannelijkheid aantasten.

Onverklaarde verminderde vruchtbaarheid

In ongeveer 30% van de gevallen wordt er bij medisch onderzoek geen enkele afwijking gevonden. Dit wordt onverklaarde subfertiliteit genoemd. Enerzijds is het positief dat jullie gezond zijn, maar anderzijds kan het erg zwaar zijn om geen aanwijsbare reden te hebben voor het uitblijven van de zwangerschap. Je hebt dan geen specifieke ‘vijand’ om tegen te vechten.

Wat kun je zelf doen? De invloed van leefstijl

Als een zwangerschap op zich laat wachten, ga je vaak op zoek naar bruikbare tips om zwanger te worden die je zélf kunt toepassen. Leefstijl is daar een belangrijk onderdeel van. Bepaalde gewoonten hebben een directe invloed op de vruchtbaarheid en op de gezondheid van jullie toekomstige baby.

Gezond gewicht en voeding

Jouw lichaamsgewicht, en dat van je partner, speelt een grote rol. Zowel ondergewicht als overgewicht verminderen de kans op een zwangerschap. Bij vrouwen met overgewicht komen problemen met de eisprong veel vaker voor, omdat vetweefsel invloed heeft op de hormoonbalans. Voor mannen geldt dat overgewicht een negatieve invloed heeft op de spermakwaliteit. Een gevarieerd voedingspatroon met veel groente, fruit, volkorenproducten en weinig verzadigd vet draagt bij aan een betere hormoonbalans.

Roken en alcohol

Het advies is helder: stop met roken en het drinken van alcohol als jullie een kinderwens hebben.

• Roken: Roken vermindert de vruchtbaarheid van de vrouw en verhoogt de kans op een miskraam aanzienlijk. De giftige stoffen in sigarettenrook tasten de bloedvaten in de placenta (moederkoek) aan. Dit leidt tot een verminderd zuurstoftransport naar de foetus, wat het risico op een te laag geboortegewicht en vroeggeboorte vergroot. Bij mannen leidt roken tot DNA-schade in de zaadcellen en een verminderde zaadkwaliteit.
• Alcohol: Zelfs het drinken van één glas alcohol per dag kan de vruchtbaarheid al verminderen. Bij de man beïnvloedt overmatig alcoholgebruik de zaadproductie en kan het leiden tot erectieproblemen. Omdat je in de eerste weken vaak nog niet weet dat je zwanger bent, is stoppen met alcohol vóór de conceptie de veiligste keuze. Alcohol passeert namelijk de placenta, en de lever van de ongeboren baby kan dit nog niet afbreken. Dit kan leiden tot onherstelbare hersenschade en groeiachterstanden bij het kind.

Blootstelling aan warmte en stress

Voor de man is het goed om overmatige blootstelling van de balzak aan warmte te vermijden. Dagelijks een heet bad nemen of zeer frequent saunabezoek kan de kwaliteit van het zaad tijdelijk verslechteren. Wat betreft stress: hoewel stress op zichzelf niet direct onvruchtbaarheid veroorzaakt, kan aanhoudende, zware mentale druk wel de cyclus van de vrouw verstoren. Bovendien maakt stress het volhouden van gezonde leefstijlgewoonten een stuk moeilijker.

Naar de huisarts of gynaecoloog: het onderzoek

Wanneer jullie na een jaar proberen niet zwanger zijn, is het tijd om de huisarts te bezoeken. Omdat zwanger worden iets is van jullie samen, is het wenselijk dat jullie samen naar deze afspraak gaan. De arts zal een oriënterend vruchtbaarheidsonderzoek (OFO) in gang zetten. Dit onderzoek verloopt in een aantal rustige stappen.

1. De anamnese (het vraaggesprek)

De arts zal uitgebreid met jullie in gesprek gaan. Er worden vragen gesteld over de duur en regelmaat van je menstruatiecyclus, ziektes in het verleden, eventuele eerdere zwangerschappen en jullie leefstijl. Ook wordt er, hoe intiem dat soms ook voelt, gevraagd naar jullie seksuele gewoonten: hoe vaak vrijen jullie en zijn er problemen bij het vrijen of bij de zaadlozing?.

2. Onderzoek van het sperma

Voor de man is het basisonderzoek een semenanalyse (zaadonderzoek). Hij wordt gevraagd sperma in te leveren bij een laboratorium. Hier wordt de zogeheten ‘VCM’ berekend. VCM staat voor Volume, Concentratie en Motiliteit (beweeglijkheid). Als de uitslag afwijkend is, wordt de test na enkele weken herhaald om een betrouwbaar beeld te krijgen. Soms is er een doorverwijzing naar de uroloog nodig voor lichamelijk onderzoek.

3. Onderzoek bij de vrouw

Bij jou zal de arts een bloedonderzoek doen om te testen op antistoffen tegen Chlamydia (de CAT-test). Hiermee controleert de arts of je ooit een infectie hebt doorgemaakt die littekens in de eileiders kan hebben veroorzaakt. Ook kan de arts een lichamelijk of echoscopisch onderzoek doen om de baarmoeder en eierstokken in beeld te brengen.

4. Het voorspellende model en het verdere beleid

Als alle uitslagen normaal zijn, gebruikt de arts vaak een rekenmodel (het Hunault-model) om jullie kans op een spontane zwangerschap in het komende jaar in te schatten.

• Een verwacht beleid (expectatief beleid): Is jullie kans op een spontane zwangerschap groter dan 40%? Dan is de kans groot dat de arts adviseert om het nog zes tot twaalf maanden zelf te proberen. Dit kan soms als een teleurstelling voelen omdat je actie wilt ondernemen, maar de medische praktijk leert dat de natuur in deze gevallen vaak alsnog haar werk doet.
• Directe verwijzing: Is de kans kleiner dan 30%, ben je als vrouw 38 jaar of ouder, of zijn er duidelijke afwijkingen gevonden in het sperma of je eileiders? Dan volgt direct een verwijzing naar de gynaecoloog voor verdere behandeling.

Welke medische behandelingen zijn er?

Wanneer het medisch noodzakelijk is, zijn er verschillende voortplantingstechnieken (Geassisteerde Voortplantingstechnieken, of ART) beschikbaar. Welke behandeling jullie krijgen, hangt af van de oorzaak van de verminderde vruchtbaarheid.

Ovulatie-inductie

Als jouw eisprong onregelmatig is of uitblijft (zoals bij PCOS), zal de arts medicatie voorschrijven om de eisprong op te wekken. Dit kan via tabletten of via dagelijkse hormooninjecties. Je zult in deze periode regelmatig naar het ziekenhuis moeten voor een inwendige echo om te kijken of er een eiblaasje (follikel) groeit. Het effect op jou is dat je cyclus wordt gereguleerd, maar de hormonen kunnen bijwerkingen geven zoals stemmingswisselingen.

Intra-uteriene inseminatie (IUI)

Bij Intra-uteriene inseminatie (IUI) wordt het sperma van de man in het laboratorium ‘gewassen’. De beste en meest beweeglijke zaadcellen worden overgehouden. Precies rond het moment van jouw eisprong brengt de arts dit bewerkte sperma via een dun slangetje direct in jouw baarmoeder in. Dit gebeurt vaak bij een milde verminderde zaadkwaliteit of wanneer er geen oorzaak is gevonden voor jullie vruchtbaarheidsprobleem. Het is een relatief kleine ingreep, maar de emotionele spanning van het wachten op het resultaat is aanzienlijk.

In-vitrofertilisatie (IVF) en ICSI

Als IUI niet werkt, of als de eileiders dichtzitten, kan In-vitrofertilisatie (IVF) en ICSI de volgende stap zijn. Hierbij spuit je hormonen om meerdere eicellen tegelijk te laten rijpen. Deze worden via een kleine operatieve ingreep (de punctie) uit de eierstokken gehaald. In het laboratorium worden ze samengebracht met het sperma. Als er een embryo ontstaat, wordt dit voorzichtig in je baarmoeder teruggeplaatst.
ICSI (Intracytoplasmatische sperma-injectie) lijkt erg op IVF, maar wordt toegepast bij extreem verminderde zaadkwaliteit. De laborant kiest dan één levende zaadcel uit en injecteert deze met een minuscuul naaldje direct in de eicel.

Het effect van IVF/ICSI: Dit traject is zowel fysiek als mentaal zwaar. De hormooninjecties, de spanning rondom de punctie en het slopende wachten of er een embryo is ontstaan, vragen veel veerkracht van jou en je partner. Het is niet vreemd als je je in deze periode extra kwetsbaar of vermoeid voelt.

De impact op jullie relatie en seksualiteit

Een onvervulde kinderwens raakt niet alleen jullie lichaam, maar grijpt ook diep in op jullie mentale gezondheid en intimiteit. Waar vrijen eerst spontaan en leuk was, wordt het nu vaak “seks op de klok”. Jullie moeten presteren precies op de dagen dat jij vruchtbaar bent.

Dit schema haalt de romantiek eruit en kan leiden tot een flinke deuk in jullie seksleven. Vrouwen geven soms aan moeite te hebben met opwinding, of ervaren pijn tijdens het vrijen. Bij mannen zorgt de druk om te moeten presteren geregeld voor faalangst of erectieproblemen (erectiele dysfunctie). Dit is een heel normale en veelvoorkomende reactie op een stressvolle situatie.

Daarnaast is er het psychologische aspect. Het wachten, de teleurstelling van een menstruatie die toch weer doorbreekt, en het gevoel dat je lichaam je in de steek laat, kunnen voelen als een zwaar rouwproces. Blijf met elkaar in gesprek over jullie emoties. Durf ook aan de bel te trekken bij je arts als het te zwaar wordt. Er is specifieke begeleiding mogelijk, bijvoorbeeld via een medisch maatschappelijk werker, een psycholoog of een arts-seksuoloog. Ook lotgenotencontact via verenigingen kan veel steun en herkenning bieden.

Tot slot

Als zwanger worden niet vanzelf gaat, komen jullie in een uitdagende en onzekere periode terecht. Het is een traject dat geduld, moed en veel onderling begrip vraagt. Gelukkig staan de medische ontwikkelingen niet stil en is er tegenwoordig heel veel mogelijk om de natuur een handje te helpen en de kans op een gezonde baby te vergroten.

Neem de tijd voor het verwerken van informatie, wees lief voor jezelf en blijf samenwerken met je partner. Heb vertrouwen in het medische team om jullie heen; zij zijn er om jullie op een nuchtere, vakkundige en ondersteunende manier door deze intensieve fase heen te loodsen. Je staat er niet alleen voor.