Zwangerschapshormoon hCG

Wat is het hCG hormoon precies en waar komt het vandaan?

De medische term voor hCG is humaan choriongonadotrofine. Het is een zogenaamd glycoproteïne, een eiwit met suikergroepen eraan vast, dat specifiek wordt aangemaakt wanneer een eicel succesvol is bevrucht en zich in de wand van je baarmoeder nestelt. Zodra de innesteling (nidatie) een feit is, begint de buitenste cellaag van het prille embryo, de zogeheten syncytiotrofoblast, direct met de productie van het hCG hormoon. Deze cellaag zal zich later in de zwangerschap verder ontwikkelen tot de placenta (de moederkoek).

Maar waarom begint je lichaam dit hormoon zo razendsnel aan te maken? Dat heeft alles te maken met communicatie in je lichaam. Normaal gesproken, in een cyclus zonder bevruchting, krimpt het ‘gele lichaam’ (het corpus luteum) in je eierstok na de eisprong. Hierdoor dalen je hormoonspiegels en begint je menstruatie. Het hCG hormoon is eigenlijk het allereerste reddingssignaal van je baby aan jouw lichaam. Het hCG bereikt via je bloedbaan het gele lichaam in je eierstok en geeft de opdracht om vooral niet te krimpen. Het gele lichaam wordt door het hCG gestimuleerd om grote hoeveelheden van de hormonen oestrogeen en progesteron te blijven produceren. Deze twee hormonen zorgen ervoor dat het baarmoederslijmvlies dik, doorbloed en intact blijft. Hierdoor wordt voorkomen dat het prille embryo wordt afgestoten en blijft je menstruatie uit. Het hCG hormoon is dus in de allereerste, kwetsbare weken de absolute beschermer van je zwangerschap.

De curve: Hoe stijgt en daalt de hCG-waarde tijdens je zwangerschap?

Het is interessant om te zien hoe strak gereguleerd de hormoonspiegels in je lichaam zijn. Het hCG hormoon is al heel vroeg op te sporen. Ongeveer zeven tot acht dagen na de eisprong, wat vaak samenvalt met het moment van de innesteling, is het hCG en specifiek de vrije bèta-subeenheid (een deel van het hormoon) al meetbaar in het bloed van de moeder. In je urine is het vaak iets later goed meetbaar, wat de reden is dat je soms een paar dagen voor je verwachte menstruatie al positief kunt testen.

In de eerste weken van de zwangerschap maakt je lichaam een enorme groeispurt door. Dit zie je direct terug in de hCG-waarden, die zich in de vroege zwangerschap ruwweg elke twee tot drie dagen verdubbelen. Deze exponentiële stijging gaat door tot ongeveer de achtste tot tiende zwangerschapsweek, wat overeenkomt met zo’n 60 tot 90 dagen na de bevruchting. Op dat moment bereikt het hCG hormoon zijn absolute piek. De concentratie in je bloed kan dan oplopen tot wel 100.000 mU/mL. Bij een meerlingzwangerschap, zoals bij een tweeling, worden er nog hogere piekwaarden gemeten omdat er simpelweg meer trofoblastweefsel is dat het hormoon aanmaakt.

Na deze flinke piek, zo tussen de 10 en 12 weken van je zwangerschap, begint de hoeveelheid hCG in je bloed sterk te dalen. Deze daling gaat door totdat er rond de 16 tot 20 weken een relatief laag en stabiel plateau wordt bereikt. Op dit lage niveau blijft het hCG de rest van je zwangerschap aanwezig. 

Deze curve, met een snelle stijging, een hoge piek en een daaropvolgende daling, is heel natuurlijk. Veel vrouwen merken dit verloop ook aan hun eigen lichaam. De sterke stijging in het eerste trimester valt vaak samen met typische zwangerschapskwaaltjes zoals intense vermoeidheid, gevoelige borsten en misselijkheid. Wanneer het hCG in het tweede trimester daalt en stabiliseert, merken veel vrouwen dat ze zich lichamelijk weer wat rustiger en energieker gaan voelen.

Wat doet het hCG hormoon voor de ontwikkeling van je baby?

We weten nu dat hCG ervoor zorgt dat je niet ongesteld wordt en de zwangerschap in stand blijft. Maar, de rol van dit hormoon is nog veel breder voor de ontwikkeling van je kindje.

Ten eerste stimuleert het hCG hormoon de vorming van nieuwe bloedvaten (angiogenese) en de groei van de baarmoeder. Dit zorgt voor een optimale doorbloeding richting de zich ontwikkelende placenta, wat nodig is om je baby van voldoende zuurstof en voedingsstoffen te voorzien. Ook is het hormoon direct betrokken bij de vroege ontwikkeling van de navelstreng en de opbouw van de organen van de foetus.

Een andere, bijzonder interessante functie van het hCG hormoon is de rol die het speelt in je immuunsysteem. Je baby is genetisch gezien voor de helft opgebouwd uit het DNA van je partner. Normaal gesproken zou je afweersysteem dit ‘lichaamsvreemde’ materiaal onmiddellijk aanvallen en afstoten. Maar het hCG hormoon helpt om de lokale immuunreactie van de moeder ter hoogte van de placenta te onderdrukken. Hierdoor ontstaat er een vorm van tolerantie, waardoor je baby veilig en ongestoord in je baarmoeder kan blijven groeien.

Daarnaast heeft het hCG hormoon specifieke taken bij de ontwikkeling van de foetale organen. Zo stimuleert het de bijnieren van de foetus om corticosteroïden aan te maken. En als je in verwachting bent van een jongetje, stimuleert het hCG de foetale testikels om al vroeg in de zwangerschap testosteron te produceren, wat onmisbaar is voor de mannelijke ontwikkeling.

Rond de negende tot twaalfde week van de zwangerschap is de placenta zo ver ontwikkeld dat deze groot en sterk genoeg is geworden. Op dit moment neemt de placenta de productie van progesteron en oestrogeen volledig over van het gele lichaam in je eierstokken. Dit belangrijke overgangsmoment in de verloskunde wordt de ‘luteoplacentaire shift’ genoemd. Zodra deze shift heeft plaatsgevonden, heeft het hCG hormoon zijn primaire reddingswerk gedaan en mag de concentratie in je bloed veilig dalen.

De invloed van het hCG hormoon op jouw lichaam en je klachten

Terwijl het hCG hormoon hard aan het werk is voor je baby, heeft het ook een duidelijke impact op jou. We bekijken de meest bekende effecten.

Zwangerschapstesten en hCG
De meest bekende invloed is natuurlijk de positieve zwangerschapstest. Zowel urine- als bloedtesten zijn specifiek ontworpen om de bèta-subeenheid van het hCG hormoon te detecteren. Een standaard urinetest geeft vaak al een positieve uitslag bij een concentratie rond de 25 IE/l. Dit is de reden dat de test vaak betrouwbaar is vanaf de dag dat je je menstruatie normaal zou verwachten.

Zwangerschapsmisselijkheid en Hyperemesis Gravidarum (HG)
Als we het hebben over zwangerschapskwaaltjes, staat misselijkheid voor veel vrouwen op nummer één. Historisch gezien werd in de medische wereld altijd aangenomen dat de hoge pieken van het hCG hormoon de directe veroorzaker waren van zwangerschapsbraken en de extreme vorm hiervan: Hyperemesis Gravidarum (HG). De klachten van HG en de productie van hCG pieken immers beide rond dezelfde periode, aan het einde van het eerste trimester.
Recente, baanbrekende wetenschappelijke onderzoeken hebben hier echter meer nuance in gebracht. Het blijkt dat voornamelijk een genetische gevoeligheid voor een ander eiwit uit de placenta, genaamd GDF15, de primaire biologische veroorzaker is van de extreme misselijkheid. Desondanks blijven de waarden van GDF15 en hCG vaak hand-in-hand gaan; ze stijgen beide tegelijkertijd sterk gedurende de eerste maanden. Vrouwen met hogere hCG-spiegels, zoals bij een mola- of meerlingzwangerschap, ervaren in de praktijk nog steeds vaker ernstige misselijkheid en braken. Het is dus een samenspel van factoren, waarbij de sterke hormonale veranderingen in je lichaam veel energie vragen en je spijsvertering kunnen beïnvloeden.

Schildklier (Thyroid) veranderingen door hCG
Een ander effect van hCG, dat minder bekend is maar wel van groot belang, is de invloed op je schildklier. Het hCG hormoon is een glycoproteïne dat op moleculair niveau ontzettend veel lijkt op TSH (het schildklierstimulerend hormoon). Vanwege deze sterke gelijkenis kan een grote hoeveelheid hCG in je bloed zich per ongeluk binden aan de TSH-receptoren van je schildklier.

Wat gebeurt er dan? Het hCG stimuleert je schildklier om meer schildklierhormonen (zoals vrij T4 en T3) aan te maken. Omdat je lichaam heel slim is en een negatieve terugkoppeling (feedbackloop) heeft, zal je eigen hypofyse reageren door de aanmaak van TSH te verlagen. In het eerste trimester, tijdens de piek van je hCG, is het dan ook heel normaal (bij ongeveer 80% van de vrouwen) dat de TSH-waarde tijdelijk wat lager is. In de meeste gevallen voel je hier weinig van en is het puur een fysiologische aanpassing.

Bij sommige vrouwen, vooral als de hCG-waarden erg hoog oplopen (boven de 50.000 IU/l), kan de schildklier zodanig gestimuleerd worden dat dit leidt tot een tijdelijke, lichte overactiviteit van de schildklier, ook wel voorbijgaande zwangerschapsthyreotoxicose genoemd. Je kunt dit merken aan een snellere hartslag (tachycardie), hartkloppingen, onverklaarbaar gewichtsverlies, overmatig zweten of je emotioneel erg labiel voelen. Hoewel dit vervelend kan zijn en zeker besproken mag worden met je arts of verloskundige, is het goed om te weten dat dit mechanisme zich over het algemeen vanzelf weer herstelt zodra de hCG-waarden in het tweede trimester gaan dalen.

Wat betekenen afwijkende hCG-waarden?

Omdat het verloop van het hCG hormoon zo’n voorspelbare en strakke curve volgt bij een normale zwangerschap, gebruiken artsen en gynaecologen deze waarden vaak als diagnostisch hulpmiddel wanneer er twijfels zijn over de gezondheid of locatie van de zwangerschap. Soms wijkt de curve af. Wat betekent dat dan? We leggen het je rustig uit.

Verdenking op een Buitenbaarmoederlijke Zwangerschap (EUG)
Soms ben je zwanger, maar is er op de eerste echoscopie nog geen zwangerschap te zien in de baarmoeder. Dit heet een Zwangerschap met Onbekende Locatie (ZOL). Bij pijnklachten of bloedverlies wil de arts uitsluiten dat het embryo zich buiten de baarmoeder heeft genesteld, bijvoorbeeld in een eileider. Dit noemen we een extra-uteriene graviditeit (EUG) of buitenbaarmoederlijke zwangerschap. Om dit te onderzoeken, wordt vaak de hCG-waarde in je bloed meerdere keren gemeten, bijvoorbeeld met een tussentijd van 48 uur. Bij een normale, beginnende zwangerschap verwacht de arts een stevige stijging (vaak meer dan 50% of 66%). Als het hCG slechts heel traag stijgt (minder dan 35-50% in twee dagen) of als de waarde stagneert op een plateau, is dit erg verdacht voor een buitenbaarmoederlijke zwangerschap. Afhankelijk van de absolute hoogte van het hCG en je lichamelijke klachten, kan de arts dan met jou de opties bespreken. Dit kan variëren van nog even veilig afwachten, tot een behandeling met medicatie (zoals Methotrexaat, wat soms wordt gegeven als het hCG relatief laag is, bijvoorbeeld onder de 5000 IU/L) of een laparoscopische operatie.

Een dreigende miskraam
Wanneer de hCG-waarden in de eerste weken van de zwangerschap niet stijgen, maar juist dalen, wijst dit er helaas vaak op dat de zwangerschap niet levensvatbaar is en zal eindigen in een miskraam. Een snelle daling (bijvoorbeeld meer dan 20% in 48 uur) suggereert dat je lichaam het proces van een miskraam in gang heeft gezet of dat de zwangerschap vanzelf in regressie gaat. Na een miskraam daalt het hCG aanzienlijk; binnen een week is vaak al de helft tot 95% verdwenen. Toch kan het in sommige gevallen wel een tijd duren, soms tot 50 dagen, voordat het hormoon volledig onmeetbaar is en een zwangerschapstest weer helemaal negatief kleurt. Dat dit fysiek en mentaal een ontzettend zware en onzekere periode is, is volkomen begrijpelijk.

Trofoblastziekten (Mola-zwangerschap)
In zeer zeldzame gevallen kan het weefsel dat normaal de placenta vormt (de trofoblast) afwijkend gaan woekeren in de vorm van blaasjes. Dit noemen we een mola-zwangerschap of mola hydatidosa. Bij een mola-zwangerschap is de uitscheiding van hCG in het bloed extreem hoog en onnatuurlijk, veel hoger dan bij een gewone eenling- of tweelingzwangerschap. Vaak gaat dit gepaard met fors bloedverlies en extreme zwangerschapskwaaltjes. Na een operatieve behandeling (vacuümcurettage) van een mola-zwangerschap blijft de arts het hCG-gehalte nog een hele tijd streng controleren via bloedtesten. Zolang de waarde daalt, gaat het goed. Mocht de waarde toch weer gaan stijgen, dan kan dat wijzen op achtergebleven weefsel en is verdere behandeling nodig.

Een belangrijk hormoon

Het is een wonderlijk idee dat je lichaam vanaf de allereerste dag na de bevruchting zo’n complexe, maar tegelijkertijd logische samenwerking opzet. Het hCG hormoon is de grote dirigent van deze eerste levensweken. Het zendt signalen uit, het beschermt, het stimuleert en het zorgt ervoor dat de veilige cocon voor je baby wordt opgebouwd.

Ja, de bijwerkingen van dit hormoon kunnen intens zijn. De extreme vermoeidheid, de gevoelige borsten, de veranderingen in je schildklier en de misselijkheid die je ochtenden (of hele dagen) beïnvloedt, het kan soms voelen alsof je even niet meer de baas bent over je eigen lijf. Dat is zwaar, en het is helemaal oké als je je daardoor soms wat onzeker of ronduit beroerd voelt. Het hoort bij de enorme fysieke prestatie die je nu aan het leveren bent.

Weet in ieder geval dat deze hormonale wervelstorm een heel duidelijk, biologisch doel heeft. Zodra de placenta groot en sterk genoeg is om haar taken zelfstandig uit te voeren, ergens rond de negende tot twaalfde week, zal het hCG hormoon een stapje terug doen. Vaak brengt die daling ook weer wat meer fysieke rust en ruimte in je lichaam met zich mee.

Elke zwangerschap is uniek en geen enkele vrouw reageert exact hetzelfde op deze hormonen. Vertrouw op je eigen gevoel. Maak je je ergens zorgen over, heb je extreme klachten (zoals het niet meer binnen kunnen houden van vocht of voeding), of ben je onzeker over krampen of bloedverlies? Neem dan altijd, zonder aarzelen, contact op met je verloskundige of huisarts.