De ontwikkeling van de hersenen van je baby

De allereerste start: de embryonale fase

In de eerste weken van de zwangerschap, de embryonale fase (tot ongeveer 10 weken), wordt de basis gelegd. Dit is een hele belangrijke en kwetsbare periode. Al rond de derde week na de bevruchting ontstaat er een plat laagje cellen dat zich langzaam opvouwt tot een buisje: de neurale buis. Dit is de voorloper van het hele centrale zenuwstelsel. Het voorste deel van dit buisje zal uitgroeien tot de hersenen, en het achterste deel vormt het ruggenmerg. Rond de vijfde of zesde week van je zwangerschap is dit buisje al netjes gesloten.

Aan het uiteinde van die buis ontstaan vervolgens kleine ‘blaasjes’. Dit klinkt simpel, maar deze blaasjes zijn de basis voor de grote hersenen, de kleine hersenen en de hersenstam. In de vijfde week groeit het hoofdje van het embryo ontzettend snel, juist door die sterke ontwikkeling van de hersenen. De fundering ligt er nu.

Van bouwen naar inrichten: De foetale fase

Vanaf ongeveer 9 weken spreken we van de foetale fase. De basisstructuur is er, en nu is het tijd voor groei, verfijning en het leggen van verbindingen. Je kunt het zien als een huis dat gebouwd is, maar nog volledig ingericht en bedraad moet worden.

Cellen maken en verplaatsen

Tussen de 8 en 20 weken vindt er een ware explosie van activiteit plaats. Er worden in een enorm tempo nieuwe zenuwcellen (neuronen) aangemaakt. Maar deze cellen ontstaan niet op de plek waar ze uiteindelijk nodig zijn. Ze moeten een reis maken naar hun definitieve bestemming in de hersenen. Dit proces heet migratie. Het is een precieze logistieke operatie waarbij miljarden cellen naar de juiste plek bewegen.

Verbindingen leggen

Vanaf ongeveer 24 weken begint het brein zich te organiseren. De cellen zijn op hun plek aangekomen en moeten nu met elkaar gaan ‘praten’. Ze vormen vertakkingen en maken verbindingen met elkaar, zogenaamde synapsen. Hierdoor gaat het zenuwstelsel steeds meer als één geheel werken.

De kenmerkende kreukels

In het begin is het oppervlak van de hersenen nog glad. Maar om al die miljarden cellen in je baby’s hoofdje te laten passen, moeten de hersenen zich opvouwen. Vanaf 26 tot 28 weken ontstaan de hersenwindingen (de bobbels) en groeven die zo kenmerkend zijn voor onze hersenen. Hierdoor wordt het oppervlakte van het brein enorm vergroot, zonder dat het hoofdje te groot wordt. Tussen de 26 en 30 weken maken de hersenen een echte groeispurt door. Dit wordt vaak ook gecontroleerd tijdens echo’s, zoals de 20-wekenecho of latere groeiecho’s.

De kleine hersenen (het cerebellum), die belangrijk zijn voor de coördinatie van bewegingen, hebben hun eigen groeispurt relatief laat in de zwangerschap, van 24 tot 40 weken.

Wanneer gaat alles werken?

Het is natuurlijk fascinerend hoe het brein gebouwd wordt, maar nog interessanter is wat je baby er daadwerkelijk mee kan. Naarmate de hersenen rijpen, ontstaan er steeds meer functies. De zintuigen ontwikkelen zich bijvoorbeeld in een vaste volgorde: eerst de tastzin, dan het evenwicht, gevolgd door reuk en smaak, het gehoor en als laatste het zicht.

• Horen: Vanaf ongeveer 26 weken reageert de hersenstam al op geluid. Vanaf 33 weken kunnen de hersenen geluidssignalen echt verwerken. Je baby hoort jouw stem, je hartslag en geluiden van buitenaf. Meer hierover lees je in ons artikel over de hartslag van je baby.
• Oefenen met ademen: Al vanaf 10 weken maakt je baby adembewegingen. Dit wordt aangestuurd door het centrale zenuwstelsel en is een essentiële oefening voor de longen voor na de geboorte.
• Slapen en waken: In het derde trimester, de laatste maanden van je zwangerschap, ga je merken dat je baby een ritme krijgt. Er ontstaan duidelijke periodes van slapen (inclusief droomslaap!) en wakker zijn. Dit is een teken dat het zenuwstelsel goed aan het rijpen is.

Wat hebben de hersenen nodig?

De ontwikkeling van de hersenen wordt gestuurd door een samenspel van de genen die je baby heeft meegekregen en de omgeving in de baarmoeder. Jij speelt daar dus een rol in. Om te groeien heeft het brein bouwstoffen nodig. Glucose (suiker) is de belangrijkste brandstof voor de hersenen. Ook schildklierhormoon is cruciaal, vooral in de eerste helft van de zwangerschap wanneer de baby nog volledig afhankelijk is van jouw hormonen. Daarnaast zijn stoffen zoals foliumzuur en vitamine B12 essentieel voor een goede aanleg van het zenuwstelsel.

De rol van de placenta

Je placenta (moederkoek) is de levenslijn van je baby en speelt een vitale rol. Het voert zuurstof en voedingsstoffen aan. De natuur heeft een slim mechanisme ingebouwd: als de placenta tijdelijk iets minder goed werkt, zorgt het lichaam ervoor dat de bloedstroom wordt herverdeeld. De hersenen krijgen, samen met het hart, voorrang op andere organen om schade te beperken. Dit noemen we ‘brain-sparing’.

Waar moet je op letten?

Omdat de hersenen zich gedurende de héle zwangerschap ontwikkelen, zijn ze ook de hele zwangerschap gevoelig voor invloeden van buitenaf.

Het is bekend dat alcohol schadelijk is gedurende alle negen maanden. Alcohol kan hersencellen beschadigen of hun functie veranderen, wat blijvende gevolgen kan hebben voor bijvoorbeeld het leervermogen of gedrag. Omdat het brein continu in aanbouw is, is er geen veilige periode of veilige hoeveelheid voor alcohol. Ook drugs, bepaalde medicatie en specifieke infecties (zoals het zikavirus of toxoplasmose) kunnen de ontwikkeling verstoren.

En hoe zit het met stress? Een beetje spanning hoort bij het leven en kan geen kwaad. Maar langdurige, ernstige stress bij de moeder kan invloed hebben op de stresshormonen bij de foetus en daarmee op de hersenrijping. Goed voor jezelf zorgen, eventueel hulp zoeken en rust nemen is dus ook goed voor de hersenen van je baby. Heb je last van veel spanning? Lees dan ook eens over harde buiken, wat vaak een teken van je lichaam is om het rustiger aan te doen.

Bonusfeitje: Ook jouw hersenen veranderen!

Wist je dat niet alleen de hersenen van je baby veranderen, maar ook die van jou? Tijdens de zwangerschap vinden er structurele veranderingen plaats in het brein van de moeder. In bepaalde gebieden neemt de ‘grijze massa’ iets af. Schrik niet, dit is geen achteruitgang! Wetenschappers denken dat dit een proces van ‘snoeien’ is (synaptic pruning), om de hersenen efficiënter te maken. Het optimaliseert je brein voor sociale functies en moederliefde, zodat je je beter kunt hechten aan je kindje. Deze veranderingen kunnen tot wel twee jaar na de bevalling zichtbaar blijven. Zwangerschapsdementie is dus eigenlijk een voorbereiding op het moederschap.

Vertrouw op het proces

De ontwikkeling van de hersenen van je baby is een ongelooflijk ingewikkeld, maar vooral een heel natuurlijk proces. Het is een wonderlijke choreografie van cellen die bijna altijd goed gaat. Door gezond te leven, goed voor jezelf te zorgen en schadelijke stoffen te vermijden, geef je je kindje de allerbeste start. En vergeet niet af en toe even bewust stil te staan bij het wonder dat zich in je buik voltrekt.