Postnatale depressie; wat als de roze wolk na de bevalling ontbreekt?

Wat is een postnatale depressie precies?

In de medische wereld worden verschillende termen gebruikt voor klachten rondom de zwangerschap en bevalling. Om verwarring te voorkomen, leggen we ze kort uit. De term ‘perinatale periode’ beslaat de hele periode van de zwangerschap tot enige tijd na de bevalling. Als we spreken over depressieve klachten ná de bevalling, gebruiken artsen liever het woord postpartum depressie. ‘Postpartum’ betekent letterlijk ‘na de bevalling voor de moeder’, terwijl ‘postnataal’ eigenlijk naar de baby verwijst. In de dagelijkse taal, en in dit artikel, gebruiken we beide termen door elkaar.

Ongeveer 10% tot 15% van de kersverse moeders in Nederland krijgt te maken met een postnatale depressie. Het is daarmee een van de meest voorkomende complicaties na een bevalling.

Het verschil met de ‘babyblues’ of kraamtranen

Het is volkomen normaal dat je emoties na de bevalling alle kanten op vliegen. Tussen de 50% en 80% van de vrouwen ervaart in de eerste twee weken na de bevalling de zogenaamde ‘babyblues’ of kraamtranen. Dit uit zich in onverwachte huilbuien, prikkelbaarheid, vermoeidheid en sterke stemmingswisselingen. Deze klachten bereiken vaak een hoogtepunt rond de vierde of vijfde dag na de bevalling en verdwijnen normaal gesproken vanzelf weer tussen de tiende en veertiende dag.

Wanneer deze sombere gevoelens echter langer dan twee weken aanhouden, erger worden en je dagelijks functioneren belemmeren, spreken we niet meer van de babyblues, maar kan er sprake zijn van een postnatale depressie. Een depressie kan op elk moment in het eerste jaar na de bevalling ontstaan, met een duidelijke piek rond de drie maanden (twaalf weken) na de geboorte.

Hoe herken je een postnatale depressie?

De symptomen van een depressie na de bevalling zijn in de kern hetzelfde als die van een depressie in een andere levensfase. Omdat je net moeder bent geworden, kunnen sommige symptomen (zoals vermoeidheid of slecht slapen) makkelijk verward worden met het ‘normale’ jonge ouderschap. Er zijn twee kernsymptomen waaraan een depressie wordt herkend:

1. Een aanhoudend sombere, depressieve stemming, gedurende het grootste deel van de dag, bijna elke dag.
2. Verlies van interesse en plezier in dingen waar je normaal gesproken wel van genoot. Dit wordt in de medische wereld anhedonie genoemd.

Daarnaast kun je last hebben van een combinatie van de volgende klachten:

• Extreme vermoeidheid of een totaal gebrek aan energie, die niet overgaat na rust.
• Slaapproblemen: moeite met inslapen, heel vroeg wakker worden of juist extreem veel willen slapen, zelfs wanneer de baby wél rustig slaapt.
• Veranderingen in eetlust en gewicht: opvallend veel of juist heel weinig eten.
• Onrust of traagheid: je extreem gejaagd, angstig of prikkelbaar voelen, of juist het gevoel hebben dat je in vertraging leeft.
• Waardeloosheid en schuldgevoel: het gevoel hebben dat je faalt als moeder of je onterecht extreem schuldig voelen over kleine dingen.
• Concentratieproblemen: moeite hebben met helder nadenken, focussen of beslissingen nemen.
• Zware gedachten: terugkerende gedachten aan de dood, of het gevoel dat jij of je gezin beter af zouden zijn zonder jou (suïcidale gedachten).

Waardoor ontstaat een depressie na de bevalling?

Het is belangrijk om te weten dat een postnatale depressie zelden één enkele oorzaak heeft. Het is bijna altijd een samenloop van biologische, psychologische en sociale factoren. Je hebt hier geen schuld aan en je hebt het niet zelf veroorzaakt.

Je voorgeschiedenis en erfelijkheid

Je persoonlijke medische geschiedenis speelt een grote rol. Vrouwen die in het verleden (voor of tijdens de zwangerschap) al eens een depressie of angststoornis hebben gehad, zijn gevoeliger voor het ontwikkelen van een postnatale depressie. Als je al eens eerder een postpartum depressie hebt doorgemaakt na een eerdere bevalling, is de kans op herhaling zelfs ongeveer 50%. Ook is er een erfelijke factor: als depressie in je naaste familie voorkomt, ben je er biologisch wat kwetsbaarder voor.

Ingrijpende gebeurtenissen rondom de zwangerschap en bevalling

Hoe je de zwangerschap en bevalling hebt ervaren, is van grote invloed.

• Zwangerschapscomplicaties: Fysiek zware complicaties trekken een grote wissel op je mentale gezondheid. Een voorbeeld hiervan is Hyperemesis Gravidarum (HG), een extreme en langdurige vorm van zwangerschapsmisselijkheid. Vrouwen die hiermee te maken krijgen, hebben een grotere kans op trauma, angst en depressie na de bevalling. Ook zwangerschapsdiabetes of een hoge bloeddruk (zoals pre-eclampsie) verhogen het risico.
• Een traumatische bevalling: Een moeizame bevalling (zoals een spoedkeizersnede, veel bloedverlies of grote angst voor de baby) kan leiden tot psychische klachten. Vooral het gevoel van controleverlies tijdens de bevalling is een bekende voorspeller voor langdurige mentale problemen of zelfs een posttraumatische stressstoornis (PTSS).
• De gezondheid van je baby: Ouders van prematuur geboren baby’s of een huilbaby ervaren aanzienlijk meer stress en oververmoeidheid, wat de kans op een depressie vergroot.

Lichamelijke en hormonale oorzaken

Na de bevalling daalt de hoeveelheid zwangerschapshormonen (zoals oestrogeen en progesteron) in je lichaam in een razend tempo. Voor sommige vrouwen is het zenuwstelsel erg gevoelig voor deze abrupte verandering. Daarnaast kijken artsen altijd naar lichamelijke tekorten. Zo is er een verband tussen bloedarmoede (een laag ijzergehalte of Hb-waarde na veel bloedverlies) en extreme vermoeidheid of depressieve klachten. Ook kan er sprake zijn van een schildklierfunctiestoornis. Bij de zogenaamde thyreoïditis post partum raakt de schildklier ontstoken en gaat te traag werken, wat symptomen veroorzaakt die precies lijken op een depressie, zoals lusteloosheid en somberheid.

Sociale en praktische factoren

Ingrijpende veranderingen in je leven vergroten de kwetsbaarheid. Denk aan een gebrek aan steun uit je omgeving, relatieproblemen, financiële zorgen of het missen van een hecht sociaal netwerk. Het prille moederschap is intens, en er alleen voor staan weegt zwaar.

De impact op jou en je baby

Een onbehandelde postnatale depressie heeft gevolgen voor je eigen welzijn, maar ook voor je partner en je kindje. We benoemen deze feiten niet om je af te schrikken, maar juist om te onderstrepen waarom het zo goed en liefdevol is om tijdig hulp in te schakelen.

Wat het met jou doet

Een depressie slurpt energie. Vrouwen geven vaak aan dat ze simpelweg de kracht niet meer hebben om goed voor zichzelf te zorgen. Ook op relationeel en seksueel gebied is de impact groot. Naast vermoeidheid gaat een depressie vaak gepaard met seksuele problemen. Dit uit zich in een sterk verminderd libido (weinig of geen zin in seks) en soms ook in dyspareunie (pijn bij het vrijen). Dit kan zorgen voor extra spanning in de relatie met je partner.

Wat het betekent voor je baby (en de hechting)

Je wilt niets liever dan een goede moeder zijn, maar een depressie staat dat soms in de weg. Door de somberheid en uitputting ben je vaak emotioneel minder beschikbaar. Een depressieve moeder praat doorgaans minder met haar baby en reageert soms minder vlot op de behoeftes of signalen van het kind. Dit heeft geen invloed op hoeveel je om je kind geeft, maar het kan wel het proces van een veilige hechting bemoeilijken. Een veilige hechting is een basisvoorwaarde voor een gezonde sociaal-emotionele ontwikkeling van een kind op de langere termijn. Door hulp te zoeken voor jezelf, bescherm je dus direct de ontwikkeling en de toekomst van je baby.

Hoe wordt een postnatale depressie vastgesteld?

Omdat de grens tussen ‘normale’ vermoeidheid na een bevalling en een depressie soms vaag is, maken zorgverleners (zoals je huisarts, verloskundige of het consultatiebureau) vaak gebruik van een vragenlijst. De meest gebruikte lijst ter wereld is de Edinburgh Postnatal Depression Scale (EPDS).

Dit is een korte, vriendelijke vragenlijst met tien vragen over hoe je je de afgelopen zeven dagen hebt gevoeld. Je vult bijvoorbeeld in of je nog om dingen kunt lachen, of je veel huilt en of je last hebt van paniekerige gevoelens. Bij een score van 13 punten of hoger, of wanneer je aangeeft dat je weleens gedachten hebt om jezelf iets aan te doen, is er een sterke aanwijzing voor een depressie. De arts zal dan samen met jou kijken welke ondersteuning het beste bij je past.

Behandeling: Welke stappen kun je zetten?

Het is een enorme opluchting om te weten dat een postnatale depressie over het algemeen heel goed te behandelen is. Zodra je de stap durft te zetten om erover te praten, gaat er een netwerk van hulp voor je open.

Praten met een professional (Psychotherapie)

De eerste stap is vaak psychologische begeleiding. Therapieën zoals Cognitieve Gedragstherapie (CGT) zijn bewezen effectief. Hierbij leer je hoe je uit negatieve gedachtespiralen kunt komen en hoe je realistische verwachtingen van het moederschap opbouwt. Mocht je bevalling traumatisch zijn geweest, dan kan Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) heel goed helpen. Dit is een therapie waarbij de heftige emotionele lading van een traumatische herinnering wordt afgezwakt, zodat je weer rust in je hoofd vindt.

Medicatie (Antidepressiva)

Soms is de depressie zo zwaar dat praten alleen niet voldoende is, of ben je simpelweg te uitgeput om de therapie te kunnen volgen. In dat geval kunnen antidepressiva een uitkomst bieden. Meestal kiest de arts voor een middel uit de groep SSRI’s (zoals sertraline of paroxetine).

Veel moeders maken zich zorgen over medicatie, vooral in combinatie met borstvoeding. Weet dat middelen zoals sertraline en paroxetine over het algemeen veilig voorgeschreven kunnen worden, omdat de hoeveelheid die in de moedermelk terechtkomt onmeetbaar tot extreem laag is, zonder nadelige effecten voor de baby. Heb je voor of tijdens je zwangerschap al antidepressiva gebruikt? Stop daar dan nu niet abrupt mee; dit kan een harde terugval in de depressie veroorzaken. Overleg eventuele aanpassingen in medicatie altijd met je arts.

De POP-poli: Alles onder één dak

Als je een verhoogd risico hebt (bijvoorbeeld door een depressie in het verleden of het gebruik van medicatie), kun je worden doorverwezen naar een zogenaamde POP-poli in het ziekenhuis. POP staat voor Psychiatrie, Obstetrie (verloskunde) en Pediatrie (kindergeneeskunde). Hier werken de gynaecoloog, kinderarts en psychiater nauw met elkaar samen om jou en je baby veilige, afgestemde en multidisciplinaire zorg te bieden.

Wat kun je zelf doen?

Naast professionele hulp, kun je in je dagelijks leven ook dingen aanpassen om je draagkracht te vergroten en het herstel te ondersteunen:

• Vraag en accepteer praktische hulp: Vermoeidheid en slaaptekort zijn enorme aanjagers van somberheid. Verdeel de nachten (voor zover mogelijk) met je partner of vraag iemand uit je omgeving om even op de baby te letten, zodat jij overdag een paar uur ongestoord kunt slapen.
• Bescherm je rust: Het is verleidelijk om mee te gaan in de drukte van kraambezoek, maar het is heel verstandig om het bezoek in te perken als je je niet goed voelt.
• Blijf sociaal actief (in kleine stapjes): Een depressie geeft je de drang om je terug te trekken. Toch is het bewezen dat sociaal contact en sociale participatie beschermend werken. Nodig één goede vriendin uit voor een kopje thee, gewoon om even niet alleen te zijn.
• Lichamelijke verzorging: Goed en voedzaam eten, en waar mogelijk lichte beweging (zoals een wandeling in de buitenlucht met de kinderwagen), hebben een bewezen positief effect op de chemie in je hersenen en helpen bij het bestrijden van depressie.

Ook vaders kunnen klachten krijgen

De focus ligt na een bevalling begrijpelijkerwijs op de moeder, maar we vergeten weleens dat het voor de andere ouder ook een immense omschakeling is. Onderzoek toont aan dat ongeveer 7% van de (aanstaande) vaders of partners zelf ook kampt met perinatale of postnatale depressieve klachten.

Bij mannen zien we soms andere uitingen van een depressie. Naast somberheid of vermoeidheid, verbergen mannen een depressie vaker achter agressiviteit, een kort lontje, vluchtgedrag (zoals ineens extreem veel werken of sporten), overmatig alcoholgebruik of zich terugtrekken uit het gezin. Zeker als de moeder worstelt met een depressie, is de kans groot dat de partner daarin meegaat. Blijf dus ook oog houden voor het welzijn van elkaar.

Er is licht aan het einde van de tunnel

Het ontbreken van de roze wolk kan je het gevoel geven dat je de enige bent die faalt. Niets is minder waar. Een postnatale depressie is een medische aandoening, veroorzaakt door een complexe mix van hormonen, lichamelijk herstel, genen en ingrijpende veranderingen. Het zegt absoluut niets over hoeveel jij van je kindje houdt of wat voor soort moeder je bent.

Door eerlijk te zijn over je gevoelens, het taboe voor jezelf te doorbreken en hulp te aanvaarden via je huisarts of verloskundige, zet je de belangrijkste stap naar herstel. Met de juiste begeleiding en therapie, en eventueel medicatie, komen de kleur en de energie weer terug in je leven. Gun jezelf de tijd en de zachtheid; het wordt echt weer beter.