Echo’s tijdens de zwangerschap

Daarnaast kan de echoscopist of gynaecoloog gebruikmaken van een doppler-onderzoek. Met deze slimme techniek kan men heel gericht de snelheid en de richting van de bloedstroom meten, bijvoorbeeld in de navelstreng of in de bloedvaten van de hersenen van je baby. Vaak wordt dit met kleuren (kleurendoppler) op het scherm inzichtelijk gemaakt. Tot slot bestaat er nog de M-mode (Motion-mode). Dit is een heel specifieke methode waarbij een snelle beweging over de tijd in een grafiek wordt weergegeven. Artsen gebruiken deze soort echo in de zwangerschap eigenlijk alleen wanneer ze het hartritme van de baby uiterst precies in kaart willen brengen, bijvoorbeeld bij een erg snelle of onregelmatige hartslag. Elk type echo biedt zo, op een veilige en pijnloze manier, precies de informatie die nodig is om de gezondheid van je baby goed in de gaten te houden.

Je hebt de regie: echo’s zijn nooit verplicht

Een van de meest belangrijke principes in de huidige geboortezorg is dat jij zelf beslist over je eigen lichaam. Medische onderzoeken en prenatale screeningsecho’s zijn dan ook absoluut niet verplicht. Deelname aan bevolkingsonderzoeken, zoals de 13-wekenecho en de 20-wekenecho, is altijd volledig vrijwillig.

Tijdens het intakegesprek, aan het begin van je zwangerschap, zal je verloskundige of gynaecoloog vragen of je informatie wilt ontvangen over prenatale screening. Pas nadat je goed bent geïnformeerd over de voor- en nadelen (tijdens een counselingsgesprek), geef je uitdrukkelijk toestemming (informed consent) als je het onderzoek wilt laten uitvoeren. Als je merkt dat de gedachte aan een echo je meer onrust of stress bezorgt dan dat het je geruststelt, of als je liever de natuur volledig haar gang laat gaan zonder in te grijpen, mag je bedanken voor deze onderzoeken. Zorgverleners zullen jouw wensen altijd respecteren. Dat geeft veel vrouwen een gevoel van rust: je bepaalt zélf welk pad jullie bewandelen.

Het tijdlijn-overzicht: de standaard echo’s

Om je een goed beeld te geven van wat je te wachten staat, zetten we de standaard echo’s die je gedurende een normale zwangerschap kunt krijgen op een logische rij.

De vroege echo of vitaliteitsecho (7 tot 10 weken)

Niet elke vrouw krijgt standaard een vroege echo. Deze wordt voornamelijk gemaakt als je je erg ongerust maakt of als daar vanuit je gezondheid een indicatie voor is. Redenen voor een vroege echo zijn bijvoorbeeld vaginaal bloedverlies, aanhoudende buikpijn, overmatig overgeven (hyperemesis gravidarum), of als je in het verleden een miskraam of een buitenbaarmoederlijke zwangerschap hebt meegemaakt.

Het doel van deze vitaliteitsecho is, zoals de naam al zegt, de vitaliteit bepalen. De specialist controleert of de zwangerschap zich veilig in de baarmoeder bevindt en of er een kloppend hartje te zien is. Omdat het embryo nog microscopisch klein is, geeft dit onderzoek vaak een enorme ontlading van spanning wanneer je het knipperende lichtje van de hartslag ziet. Met een inwendige echo kan foetale hartactie al vanaf ongeveer 5 tot 5,5 weken worden waargenomen. Bij een uitwendige buikecho is dit hartje vaak pas vanaf 6 tot 7 weken goed te zien.

De termijnecho (10 tot 13 weken)

De termijnecho is de allereerste standaard echo die in principe aan iedere zwangere wordt aangeboden. Deze vindt bij voorkeur plaats wanneer je tussen de 10 en 12 weken en 6 dagen zwanger bent. Het belangrijkste doel van dit onderzoek is om jouw definitieve uitgerekende datum vast te stellen.

De echoscopist doet dit door de baby op te meten van de bovenkant van het hoofdje tot aan het stuitje. In de medische wereld wordt dit de kop-romplengte of ‘Crown-Rump Length’ (CRL) genoemd. In dit prille stadium van de zwangerschap groeien alle embryo’s in nagenoeg exact hetzelfde, voorspelbare tempo. Dat maakt de CRL-meting tot een bijzonder betrouwbare methode om de zwangerschapsduur te bepalen. Een correct vastgestelde uitgerekende datum is erg belangrijk; het vormt de basis om later in je zwangerschap te kunnen beoordelen of je baby in een gezond tempo groeit en om vast te stellen of een bevalling te vroeg of te laat begint. Let wel: ben je de 16 weken gepasseerd, dan kan de termijn niet meer met de kop-romplengte worden bepaald. Het kindje ligt dan vaak te ver opgerold. Vanaf dat moment berekent men de zwangerschapsduur door de omtrek van het hoofdje (Head Circumference) en de kleine hersenen te meten.

De 13-wekenecho (ETSEO)

Sinds 2021 kunnen zwangeren in Nederland kiezen voor de 13-wekenecho, officieel het Eerste Trimester Structureel Echoscopisch Onderzoek (ETSEO) genoemd. Dit onderzoek wordt aangeboden als onderdeel van een grootschalige landelijke, wetenschappelijke studie (de IMITAS-studie). Je kunt deze echo laten maken wanneer je tussen de 12 weken en 3 dagen en 14 weken en 3 dagen zwanger bent.

Hoewel de baby op dat moment nog maar zo’n 7,5 centimeter lang is (en zo’n 65 gram weegt), zijn de belangrijkste orgaansystemen al in aanleg aanwezig. De echoscopist kijkt in dit vroege stadium of de foetus grote en ernstige lichamelijke afwijkingen heeft, zoals een open schedeltje, ontbrekende ledematen of zeer ernstige hartafwijkingen. Het voordeel van deze vroege blik is dat, mocht er onverhoopt iets ernstigs gevonden worden, je meer tijd hebt voor vervolgonderzoeken en om na te denken over wat dit voor jullie toekomst betekent. Omdat de baby nog erg klein is, is echter niet alles even duidelijk te zien als bij latere echo’s.

De 20-wekenecho (TTSEO)

Ongeveer halverwege je zwangerschap, tussen de 18 en 21 weken (met een sterke voorkeur voor de 19e of 20e week), kun je de 20-wekenecho laten uitvoeren. Dit Tweede Trimester Structureel Echoscopisch Onderzoek is een enorm uitgebreide en gedetailleerde medische screening. Je baby is inmiddels gegroeid naar ongeveer 17 centimeter en weegt rond de 300 gram, waardoor orgaansystemen veel beter te beoordelen zijn.

De echoscopist zal het kindje van top tot teen nakijken. Zo wordt de aanleg en ontwikkeling van de hersenen bekeken, de vier kamers van het hart, de maag, de blaas, de nieren, de wervelkolom en de armpjes en beentjes. Daarnaast let men sterk op obstetrische factoren: waar ligt de placenta (moederkoek), zit de navelstreng op een veilige plek vast, en is er een gezonde, normale hoeveelheid vruchtwater aanwezig?. De 20-wekenecho is voor veel ouders een prachtig moment omdat je je baby langdurig kunt bewonderen, maar blijf in je achterhoofd houden dat de echoscopist geconcentreerd zoekt naar eventuele aandoeningen.

Medische echo’s: wanneer er extra controle nodig is

Naast de bovengenoemde standaard echo’s, kent de verloskunde ook specifieke, medische echo’s. Deze worden pas ingezet als er in jouw medische geschiedenis of tijdens een eerdere controle een indicatie is gevonden die extra aandacht verlangt. Dit is om een extra veilige vinger aan de pols te houden.

Geavanceerd Ultrageluidonderzoek (GUO)

Een GUO is een zeer specialistische medische echo die niet in een reguliere verloskundigenpraktijk, maar in een centrum voor prenatale diagnostiek (zoals een academisch ziekenhuis) wordt uitgevoerd. We maken onderscheid tussen een GUO type 1 en een GUO type 2.

• Een GUO 1 wordt al voorafgaand of vroeg in de zwangerschap gepland omdat je op basis van je voorgeschiedenis een verhoogd risico loopt op een baby met een aangeboren aandoening. Dit kan het geval zijn als diabetes mellitus hebt en afhankelijk bent van insuline, als jij of je partner zelf een hartafwijking hebben, of als je specifieke, zwaardere medicatie (zoals bepaalde anti-epileptica) gebruikt.
• Een GUO 2 wordt aangevraagd wanneer er tijdens je zwangerschap pas iets ontdekt wordt. Ziet de verloskundige of echoscopist bij de 13- of 20-wekenecho een mogelijke afwijking of iets ongebruikelijks? Dan verwijzen ze je door naar het ziekenhuis voor een GUO 2, waar een gespecialiseerd gynaecoloog het kindje met zeer geavanceerde apparatuur nog eens extra nauwkeurig onderzoekt.

De groeiecho

Het is van groot belang dat je baby in een gezonde, gestage lijn groeit. Soms twijfelt de verloskundige na het voelen aan je buik of het kindje wel voldoende groeit, of misschien wel heel erg hard groeit. Ook aandoeningen zoals een hoge bloeddruk of eerdere te kleine baby’s kunnen een reden zijn voor een groeiecho.

Bij een groeiecho verricht de specialist drie gerichte metingen: de omtrek van het hoofd (HC), de omtrek van de buik (AC) en de lengte van het dijbeenbotje (femur, FL). Vooral de buikomtrek is een hele waardevolle indicator voor de groei. De foetale lever bevindt zich in de buik en is de plek waar je baby zijn of haar energie (glycogeen) opslaat. Werkt de placenta iets minder goed en krijgt de baby minder voeding? Dan zal de lever minder hard groeien en blijft de buikomvang achter ten opzichte van het hoofdje. Omdat één enkele echo slechts een momentopname is, worden groeiecho’s meestal na minimaal twee weken herhaald om een betrouwbare groeilijn in de curve te kunnen plotten.

Doppleronderzoek naar de bloeddoorstroming

Als er zorgen zijn over een achterblijvende groei (foetale groeirestrictie), kan de gynaecoloog ervoor kiezen om de bloedstromen van de baby en de placenta te meten met een zogenaamde doppler-meting. Het dopplereffect berekent de snelheid van de bewegende rode bloedcellen. Men meet hierbij vaak de bloedstroom in de navelstreng (arteria umbilicalis) en een groot bloedvat in de hersenen van de baby (arteria cerebri media). Als de placenta minder goed functioneert, zorgt het slimme lichaam van de baby ervoor dat de bloedvaten naar de hersenen wijder open gaan staan, om dat vitale orgaan toch van zuurstof te voorzien. Dit compensatiemechanisme noemt men in medische termen ‘brainsparing’ en is voor de arts een duidelijk signaal dat je baby extra zuurstof en voeding via het bloed omleidt naar de hersenen.

Placentalokalisatie en Liggingsecho

Tijdens de 20-wekenecho wordt standaard gekeken waar de moederkoek (placenta) ligt. Ligt deze erg laag in de baarmoeder en reikt deze tot de rand of deels over de inwendige baarmoedermond? Dan krijg je het advies om de echo rond de 32 weken te laten herhalen. Door de forse groei en het oprekken van de baarmoeder in het laatste trimester, trekt een laagliggende placenta vaak vanzelf ver genoeg omhoog. Blijft de placenta echter over de uitgang liggen (placenta praevia), dan is een natuurlijke bevalling te risicovol in verband met ernstig bloedverlies en bespreekt de arts een keizersnede met je.

Rond de 35 à 36 weken zwangerschap maakt men soms ook nog een korte liggingsecho. Zeker als de verloskundige aan de buitenkant van je buik voelt en twijfelt of de baby met het hoofdje of met de billetjes (stuitligging) naar beneden ligt, biedt de liggingsecho direct zekerheid, zodat jullie je samen goed op de aanstaande bevalling kunnen voorbereiden.

De impact: wat betekent een echo voor jou?

Een echo is voor veel aanstaande ouders een warm en speciaal moment waarop de baby even heel zichtbaar en tastbaar wordt. Het kloppen van het hartje, het zien van een klein voetje; het kan je moedergevoelens en je hechting aan je kindje enorm versterken.

Toch kan een echo soms ook confronterend zijn. Het blijft een medisch screeningsinstrument, wat betekent dat er dingen aan het licht kunnen komen die je liever niet had willen weten. Zo gebeurt het wel eens dat een echoscopist tijdens de 20-wekenecho een zogenaamde ‘sonomarker’ of ‘softmarker’ ontdekt. Dit is een lichte echoscopische bijzonderheid die op zichzelf totaal onbelangrijk kan zijn voor de gezondheid van je baby, en ook regelmatig bij gezonde baby’s voorkomt. Voorbeelden hiervan zijn een wit vlekje in het foetale hart (een echodense focus), iets witter oplichtende darmpjes, of een klein blaasje (cyste) in de hersenen.

Wanneer je zorgverlener zo’n term laat vallen, is de kans groot dat je meteen onzekerheid of angst voelt opkomen. Dat is een hele natuurlijke, menselijke reactie. Probeer te onthouden dat een sonomarker géén definitieve diagnose of afwijking is. Vaak zijn ze zelfs van voorbijgaande aard. Wel is het een reden voor je verloskundige of arts om via een GUO in het ziekenhuis nog eens een extra, scherpe blik te werpen om andere dingen veilig uit te sluiten. Grijp zo’n moment ook aan om aan te geven dat je je zorgen maakt; zorgverleners zijn ervoor opgeleid om jou, ook op emotioneel vlak, goed te begeleiden en je vragen helder te beantwoorden. Vraag rustig door tot je écht begrijpt wat ze zien en wat dat voor het verdere beleid betekent. Samen met je verloskundige of arts kies je vervolgens de te nemen stappen volgens het principe van ‘samen beslissen’ (shared decision making).

Jij beslist

Echo’s tijdens de zwangerschap zijn waardevolle medische hulpmiddelen gebleken. Of het nu gaat om het secuur vaststellen van je uitgerekende datum tijdens de termijnecho, de diepe, vroege blik in de anatomie tijdens een ETSEO of TTSEO, of extra ondersteuning bij het meten van de foetale bloedstromen en groei; het draait allemaal om het bieden van de beste medische zorg en begeleiding voor jou en je baby.

Tegelijkertijd staat één ding als een paal boven water: jij beslist altijd welke onderzoeken je wel of niet laat doen. Stel je vragen aan de echoscopist, geef het gerust aan als je de terminologie spannend vindt, en bespreek wat voor jou als prettig of zwaar voelt. Zo behoud je je eigen regie en kun je, ondanks de spannende momenten die bij het krijgen van een kindje horen, vol vertrouwen uitkijken naar de ontmoeting met je baby.