Afvallen tijdens de zwangerschap; wel of niet doen?

Waarom bewust afvallen tijdens de zwangerschap wordt afgeraden

Het korte en duidelijke medische advies luidt: ga niet bewust lijnen of vasten als je zwanger bent. Je lichaam levert de komende maanden topsport om een compleet nieuw mensje te laten groeien. Daarvoor is voldoende energie en een grote variatie aan voedingsstoffen nodig. Vooral na de eerste drie maanden maakt je baby een enorme groeispurt door en stijgt jouw eigen energiebehoefte.

Als je een streng dieet volgt of drastisch minder eet, ontstaat er een tekort aan calorieën en koolhydraten. Je lichaam moet dan op zoek naar een andere energiebron en begint in hoog tempo eigen lichaamsvet af te breken. Bij deze vetverbranding komen afvalstoffen vrij, die we ketonen noemen. Deze ketonen komen in je bloed terecht en passeren gemakkelijk de placenta, waardoor ze ook bij je baby komen. Medisch onderzoek waarschuwt dat deze ketonen mogelijk een negatieve invloed hebben op de groei en de neurologische ontwikkeling van je ongeboren kind.

Daarnaast heeft te weinig eten ook direct effect op jou: je kunt er extreem vermoeid, slap en lusteloos van worden. Mocht je graag willen afvallen, dan is het medische advies om hiermee te wachten tot je bevallen bent en je lichaam weer is hersteld.

Wat is een normale gewichtstoename?

Vaak helpt het om te weten dat lang niet alle kilo’s die je aankomt, bestaan uit lichaamsvet. Je lichaam maakt extra bloed aan, je baarmoeder en borsten groeien, er wordt vruchtwater aangemaakt en natuurlijk weegt de baby zelf ook mee. Bij elkaar opgeteld is dit bij een voldragen zwangerschap al snel zo’n zes tot negen kilo aan weefsel en vocht dat na de bevalling vanzelf weer verdwijnt.

Hoeveel je in totaal idealiter aankomt, hangt af van je Body Mass Index (BMI) van vóór de zwangerschap:

• Bij ondergewicht (BMI lager dan 18,5): Een toename van 12,5 tot 18 kilo wordt geadviseerd.
• Bij een gezond gewicht (BMI 18,5 tot 24,9): Een toename van 11,5 tot 16 kilo is optimaal voor jou en de baby.
• Bij overgewicht (BMI 25 tot 29,9): Het advies is om 7 tot 11,5 kilo aan te komen.
• Bij obesitas (BMI van 30 of hoger): De geadviseerde toename ligt lager, rond de 5 tot 9 kilo.

Bij vrouwen met ernstige (morbide) obesitas (een BMI van 35 of 40 en hoger) wordt in overleg met een arts soms wél gestreefd naar een zeer geringe gewichtsafname of wordt aangeraden helemaal niet aan te komen. Echter, ook in deze situatie wordt streng diëten of hongeren sterk afgeraden vanwege de risico’s van vrijkomende ketonen voor de baby. De focus ligt in dat geval op gezonde voeding en begeleiding op maat.

Ongewenst afvallen door extreme misselijkheid

Het kan ook voorkomen dat je helemaal niet wilt afvallen, maar dat de kilo’s er toch afvliegen. Dit zien we vaak bij vrouwen die lijden aan Hyperemesis Gravidarum (HG). Dit is een ernstige vorm van zwangerschapsmisselijkheid waarbij je continu misselijk bent en overmatig moet braken.

Als je meer dan 5% van je oorspronkelijke lichaamsgewicht verliest en je (bijna) niets meer kunt eten of drinken, spreken we van HG. Door het vele overgeven droog je uit en ontstaat er een tekort aan belangrijke vitamines en mineralen, zoals jodium, ijzer, folaat (foliumzuur) en vitamine B1.

Dit ongewenste, extreme afvallen tijdens de zwangerschap is niet zonder risico. Zwangere vrouwen die door aanhoudend braken onvoldoende voedingsstoffen binnenkrijgen, hebben een grotere kans op een baby met een laag geboortegewicht (onder de 2500 gram) of een vroeggeboorte. Herken je deze klachten? Blijf er dan absoluut niet mee rondlopen. Er zijn medicijnen (anti-emetica) en behandelingen, zoals vochttoediening in het ziekenhuis, die jou kunnen helpen. Het is van groot belang om tijdig aan de bel te trekken bij je verloskundige of arts.

Zwanger worden na een maagverkleining

Heb je in het verleden veel gewicht verloren door een bariatrische ingreep, zoals een maagverkleining of een gastric bypass? Dit is over het algemeen heel positief voor je vruchtbaarheid en het verlaagt de kans op complicaties zoals zwangerschapsdiabetes. Wel is de opname van voedsel door de operatie blijvend beperkt.

Het medische advies is om pas zwanger te worden als je gewicht volledig gestabiliseerd is, meestal één jaar na de operatie. Tijdens de zwangerschap heb je een verhoogd risico op voedingstekorten, met name op het gebied van vitamine B12, ijzer en calcium. Ook is er een iets grotere kans dat je baby achterblijft in de groei (een lager geboortegewicht heeft). Goede begeleiding met extra bloedcontroles en echo’s om de groei van de baby te volgen, is daarom een absolute aanrader.

Religieus vasten of de ramadan

Soms overwegen vrouwen om vanuit religieuze overtuigingen niet te eten of te drinken gedurende de dag, bijvoorbeeld tijdens de ramadan. Onderzoek toont aan dat langdurig vasten, zeker als dit in het eerste trimester van de zwangerschap gebeurt, kan leiden tot een iets lager geboortegewicht van de baby. Daarnaast loop je, zeker als de vastenmaand in een warme periode valt, risico op uitdroging en energietekorten. Het advies is dan ook om plannen rondom vasten altijd goed te overleggen met je verloskundige of gynaecoloog, zodat jullie samen naar jouw specifieke en veilige situatie kunnen kijken.

Hoe houd je je gewicht dan wel gezond?

Eten voor twee is een fabeltje; dat is echt niet nodig. Als je op een normale manier wilt letten op je gewicht tijdens de zwangerschap, focus dan niet op afvallen, maar op de juiste balans in wat je binnenkrijgt.

• Eet gezond en gevarieerd: Focus op producten met veel vitamines en bouwstenen, zoals groenten, volkorenproducten en fruit. Probeer het eten van te veel suikers of sterk bewerkt voedsel te beperken. Heb je trek? Neem dan gerust een extra boterham in plaats van te gaan hongeren.
• Blijf in beweging: Zolang je je goed voelt en er geen medische bezwaren zijn, is het heel gezond om wekelijks minimaal 2,5 uur te sporten of bewegen. Denk aan wandelen, zwemmen of fietsen. Dit helpt niet alleen om je gewicht onder controle te houden, maar het verkleint ook de kans op zwangerschapsdiabetes en verbetert je conditie voor de bevalling.

Verandering hoort erbij

Veranderingen in je lichaam horen bij het bijzondere proces dat zwangerschap heet. Bewust afvallen tijdens de zwangerschap door middel van een dieet of vasten is af te raden omdat het risico’s met zich meebrengt voor jou en je baby. Verlies je echter ongewenst gewicht doordat je te ziek of misselijk bent, schroom dan niet om hulp te vragen.

Geef jezelf de ruimte om te wennen aan je veranderende lijf. Richt je op gezond eten en blijf lekker in beweging. En onthoud: die extra kilo’s hebben op dit moment een prachtig, natuurlijk doel. Voel je je toch onzeker over je gewicht, de groei van je buik of je voedingspatroon? Bespreek het rustig met je verloskundige. Zij is er om met je mee te denken en je te ondersteunen, zonder oordeel.