Vitamine D tijdens de zwangerschap

De fysiologie: Hoe je lichaam zich aanpast

Tijdens je zwangerschap is je lichaam hard aan het werk om een heel nieuw mensje te laten groeien. Dit vraagt om flink wat indrukwekkende aanpassingen, ook in hoe je stofwisseling werkt. Vitamine D speelt hierin een onmisbare rol. In medische termen spreken we vaak over de actieve vorm van deze vitamine, genaamd 1,25-dihydroxyvitamine D. Al vroeg in je zwangerschap, rond de tien tot twaalf weken, verdubbelt de hoeveelheid van dit hormoon in je bloed. Deze stijging blijft hoog tot aan je bevalling. Je lichaam regelt dit niet zomaar: het zorgt er namelijk voor dat jouw darmen plotseling dubbel zo goed in staat zijn om calcium uit je voeding op te nemen. Jouw darmen werken dus veel efficiënter, omdat je baby dat calcium heel hard nodig heeft voor de opbouw van zijn of haar skelet.

Wat doet vitamine D precies voor je baby en voor jou?

Je baby is voor al zijn of haar bouwstoffen volledig afhankelijk van jou. De moederkoek (placenta) regelt deze uitwisseling. De opslagvorm van vitamine D uit jouw bloed (bekend onder de afkorting 25-(OH)D) passeert de placenta heel eenvoudig. Zodra deze voorraad je baby bereikt, zetten de nieren van je kindje dit om in de actieve vorm die de baby op dat moment nodig heeft. Voor je baby is vitamine D van groot belang voor een gezonde weefselgroei en celdeling. Het helpt specifiek bij de aanleg en verharding, oftewel mineralisatie, van het foetale skelet en de tandknoppen onder het tandvlees. Bovendien is het een heel belangrijke bouwsteen voor de uitrijping van het afweersysteem en de hersenontwikkeling van de baby in je buik.

Niet alleen je baby profiteert, ook voor jouw eigen gezondheid is een goede spiegel belangrijk. Omdat de baby veel calcium van jou vraagt voor zijn botopbouw, zorgt voldoende vitamine D ervoor dat de calciumbalans in jouw bloed stabiel blijft. Het dempt schommelingen en beschermt je eigen skelet. Zo helpt het om botverweking (osteomalacie) bij jou te voorkomen.

Hoeveel vitamine D tijdens de zwangerschap is nodig?

De Gezondheidsraad in Nederland adviseert alle zwangere vrouwen om dagelijks een supplement van 10 microgram (vaak op het etiket aangeduid als 400 IE of Internationale Eenheden) vitamine D te slikken. Dit klinkt misschien als een algemeen advies, maar het is heel bewust zo gekozen. Je haalt namelijk maar een relatief klein deel van deze vitamine uit je voeding. Het zit van nature in producten zoals vette vis (denk aan zalm of haring), vlees en eieren, of het is toegevoegd aan margarine. Echter, met een normaal voedingspatroon kom je gemiddeld uit op een inname van slechts zo’n 4 microgram per dag. Het overgrote deel wordt normaal gesproken door je eigen huid aangemaakt onder invloed van uv-licht van de zon. Omdat de zonkracht in Nederland, zeker tussen september en maart, vaak tekortschiet en we veel tijd binnenshuis doorbrengen, is het heel lastig om puur op natuurlijke wijze voldoende aan te maken. Daarom is het advies om dagelijks 10 microgram bij te slikken van toepassing op íédere zwangere vrouw, ongeacht het jaargetijde of hoeveel je buiten bent.

Loop ik extra risico op een tekort?

Iedere vrouw is anders en niet iedere zwangere heeft dezelfde uitgangswaarden. Sommige vrouwen hebben een grotere kans op een verlaagde vitamine D-spiegel (in medische termen is dat een bloedwaarde van minder dan 50 nmol/l). Je loopt bijvoorbeeld extra risico als je:

• Een donkere of getinte huidskleur hebt: pigment in de huid werkt als een soort natuurlijk zonnefilter, waardoor de aanmaak van vitamine D door de zon wat langzamer gaat.
• Weinig direct in de zon komt, bijvoorbeeld doordat je veel binnen bent of omdat je bedekkende kleding of een sluier draagt.
• Een veganistisch dieet volgt, aangezien deze vitamine van nature bijna uitsluitend in dierlijke producten voorkomt.
• Een hogere Body Mass Index (BMI boven de 30) hebt.
• Eerder een maagverkleining (zoals een bariatrische ingreep) hebt ondergaan, of kampt met darmproblemen die de opname van voedingsstoffen belemmeren.
• Lijdt aan extreme zwangerschapsmisselijkheid (Hyperemesis Gravidarum). Door aanhoudend braken is het simpelweg heel lastig om voeding of grote pillen binnen te houden. Mocht je hier last van hebben: voel je niet schuldig. Overleg rustig met je verloskundige over alternatieven zoals druppels of smelttabletten.
• Zwanger bent van een meerling, omdat de behoefte van je lichaam dan nog iets groter is.

Wat gebeurt er in je lichaam bij een tekort?

Een onbehandeld, langdurig tekort is niet wenselijk en kan leiden tot complicaties. Voor jou als moeder laten medische studies zien dat een lage spiegel in verband wordt gebracht met een wat hogere kans op zwangerschapsvergiftiging (pre-eclampsie), zwangerschapsdiabetes, bacteriële vaginose, een lagere gewichtstoename in de zwangerschap en zelfs een iets hogere kans op een keizersnede.

Voor de baby kan een tekort betekenen dat hij of zij geboren wordt met een te laag calciumgehalte in het bloed (neonatale hypocalciëmie). Ook kan het leiden tot een iets lager geboortegewicht of een groeiachterstand (SGA). Op de lange termijn spreekt men in de wetenschap over ‘fetal programming’. Dit houdt in dat de omgeving in de baarmoeder invloed heeft op de gezondheid in het latere leven. Een tekort tijdens de zwangerschap wordt bijvoorbeeld gelinkt aan een wat verhoogd risico op de ontwikkeling van astma-achtige klachten, voedselallergieën en een veranderde opbouw van de lange botten als je kind opgroeit. Dat is best een lijstje, maar besef goed dat dit juist de reden is dat we in Nederland zo alert zijn op dat dagelijkse supplementje. Het is een makkelijke vorm van preventie.

Wat als er al een tekort is vastgesteld?

Mocht uit een bloedonderzoek (waarbij gekeken wordt naar de 25-(OH)D waarde) blijken dat je al een tekort hebt (minder dan 50 nmol/l), dan hoef je niet in paniek te raken. Je verloskundige of arts heeft hier goede protocollen voor. In dat geval is het standaardadvies van 10 microgram per dag alleen niet genoeg om de achterstand in te halen. In de verloskundige praktijk wordt dan vaak gekozen voor een praktisch handvat: de dosering wordt tijdelijk verdubbeld naar 20 microgram per dag (bijvoorbeeld twee tabletten van 10 microgram). In hele specifieke situaties kan de arts soms nog een hogere dosering voorschrijven. Ook wordt je geadviseerd om, wanneer het weer het toelaat, iets vaker met ontblote handen en gezicht naar buiten te gaan om de natuurlijke aanmaak te stimuleren. Bovendien krijgt je baby na de bevalling sowieso het advies om dagelijks druppeltjes te krijgen tot het vierde levensjaar, zodat zijn of haar voorraad ook buiten de buik goed op peil blijft.

Supplementeer

Zwanger zijn is een reis waarin je lichaam een flink aan het werk moet. Het is begrijpelijk dat je je soms afvraagt of je het wel allemaal ‘goed’ doet voor de kleine in je buik. Wat betreft Vitamine D is de boodschap eigenlijk heel overzichtelijk: door dagelijks een klein supplementje van 10 microgram vitamine D te nemen, bied je jouw lichaam en de groei van je baby een enorme ondersteuning.