Wat is de placenta?
De placenta, ook wel de moederkoek genoemd, is een tijdelijk maar uiterst complex orgaan dat uitsluitend tijdens de zwangerschap in de baarmoeder groeit. Het fungeert als de vitale levenslijn tussen jou en je ongeboren kindje door te zorgen voor de aanvoer van zuurstof en voedingsstoffen en de afvoer van afvalstoffen. Het is het enige orgaan in het menselijk lichaam dat zichzelf ‘op bestelling’ aanmaakt en na bewezen diensten weer volledig wordt afgestoten. Wat dit orgaan extra bijzonder maakt, is dat het een zogeheten ‘foetomaternaal orgaan’ is: het bestaat uit een deel van de baby (het chorion frondosum) en een deel van de moeder (de decidua basalis of het baarmoederslijmvlies).
De ontwikkeling van dit ingenieuze systeem begint al direct na de bevruchting. Speciale cellen, de trofoblasten, dringen diep door in je baarmoederweefsel om holtes te creëren die zich vullen met jouw bloed. Om te voorkomen dat je eigen afweersysteem de baby als ‘vreemd’ ziet en afstoot, produceert de placenta speciale HLA-G-antigenen. Deze zorgen voor een unieke immuuntolerantie, waardoor jouw lichaam de zwangerschap accepteert en beschermt. Dit hele proces is onlosmakelijk verbonden met de innesteling van het embryo, waarmee de basis wordt gelegd voor de komende negen maanden.
Hoe ziet een voldragen placenta eruit?
Aan het einde van de rit is de placenta een indrukwekkend orgaan. Het heeft meestal een schijfvorm met een diameter van 15 tot 24 centimeter en is zo’n 2 tot 3 centimeter dik. Het weegt gemiddeld 500 gram, ongeveer een zesde van het gewicht van je baby.
Aan de foetale zijde (de kant van de baby) zie je de navelstreng ontspringen. Het oppervlak is hier glad en glanzend door het binnenste vruchtvlies. De maternale zijde (jouw kant) ziet er ruwer en vleziger uit en is opgedeeld in lobben, ook wel cotyledonen genoemd. Het totale oppervlak binnenin voor de uitwisseling is gigantisch: wel 12 tot 14 vierkante meter!
De overgang: van dooierzak naar moederkoek
In de allereerste weken van je zwangerschap is de placenta nog in aanbouw. Je embryo krijgt dan voeding via de dooierzak. Dit tijdelijke blaasje zorgt voor de eerste energievoorziening. Rond week 10 tot 12 is de placenta echter klaar om het stokje over te nemen. De bloedtoevoer vanuit jouw vaten komt dan volledig op gang en de placenta wordt het primaire orgaan voor ademhaling en voeding.
De vitale functies
De placenta voert taken uit waarvoor wij als volwassenen meerdere organen nodig hebben. De belangrijkste functies zijn:
1. Uitwisseling van gassen en voedingsstoffen
Zuurstof gaat van jou naar de baby, en kooldioxide (CO2) gaat terug. Omdat je baby een speciale vorm van hemoglobine heeft die sterker aan zuurstof trekt, verloopt dit proces zeer efficiënt. Daarnaast zorgt de placenta voor de aanvoer van glucose, aminozuren en mineralen. Soms kan een tekort aan stoffen zoals vitamine B12 direct invloed hebben op wat er via de placenta bij de baby terechtkomt.
2. De hormoonfabriek en de “hormoondrop”
De placenta is een ware chemische centrale die meer dan 100 verschillende hormonen en eiwitten produceert. Deze zijn niet alleen nodig om de zwangerschap in stand te houden, maar ook om jouw lichaam voor te bereiden op de bevalling en de borstvoeding:
- hCG: Dit hormoon houdt in het begin de zwangerschap in stand en zorgt dat je niet ongesteld wordt.
- Progesteron: Dit is de ‘bewaker’ van je zwangerschap. Het houdt je baarmoeder rustig en voorkomt vroegtijdige weeën.
- Oestrogeen: Helpt bij de doorbloeding en verweking van het weefsel, wat nodig is voor de groei van de baarmoeder. Lees meer over oestrogeen tijdens de zwangerschap.
- hPL: Beïnvloedt jouw stofwisseling zodat er meer suikers voor de baby beschikbaar zijn, wat soms kan leiden tot zwangerschapsdiabetes.
Zodra de placenta na de geboorte je lichaam verlaat, vindt er een enorme fysieke verandering plaats: de hormoondrop. Binnen 24 tot 48 uur dalen de spiegels van oestrogeen en progesteron, die negen maanden lang extreem hoog waren, razendsnel naar een bijna-nulpunt. Deze plotselinge verschuiving is vaak de oorzaak van de bekende ‘baby blues’ rond de derde of vierde dag van de kraamtijd. Je kunt je hierdoor emotioneler, prikkelbaarder of onzekerder voelen.
Tegelijkertijd maakt deze daling de weg vrij voor het hormoon prolactine, dat de melkproductie op gang brengt. Hoewel deze hormonale achtbaan intens kan zijn, is het een fysiologisch teken dat je lichaam de transitie maakt van zwanger zijn naar de kraamtijd. Het is dus letterlijk je placenta die nog een laatste keer de regie voert over jouw gemoedstoestand voordat je eigen cyclus het weer overneemt.
Bloedcirculatie: twee gescheiden werelden
Een belangrijk feit: jouw bloed en dat van je baby mengen nooit. Ze worden gescheiden door een uiterst dunne placentamembraan. Jouw bloed stroomt in de ruimtes tussen de vlokken van de baby, waar de uitwisseling plaatsvindt via diffusie. Dit is een veiligheidsmechanisme dat de baby beschermt tegen veel (maar niet alle) schadelijke stoffen en infecties. Het is ook de reden waarom verschillende bloedgroepen, zoals bij de rhesusfactor, meestal geen probleem vormen tijdens de eerste zwangerschap.
Afwijkingen in vorm en ligging
Soms wijkt de bouw of de plek van de placenta af. Dit wordt vaak ontdekt tijdens de 20-wekenecho.
Vormafwijkingen
Soms bestaat de placenta uit twee lobben (bilobata) of is er een kleine bijplacenta (succenturiata) aanwezig. Ook kan er sprake zijn van een placenta circumvallata, waarbij de vliezen ongunstig zijn omgevouwen. Dit kan leiden tot een kleinere oppervlakte voor uitwisseling, wat de groei kan beïnvloeden.
Placenta praevia (Laagliggende placenta)
Als de placenta over de baarmoedermond heen ligt, spreken we van een laagliggende placenta. Dit kan zorgen voor pijnloos bloedverlies en is vaak een indicatie voor een keizersnede, omdat de baby de uitgang niet kan passeren.
Placenta-insufficiëntie: wanneer de functie tekortschiet
Bij placenta-insufficiëntie krijgt de baby niet genoeg zuurstof en voeding. Dit ontstaat vaak doordat de vaten in de baarmoederwand niet wijd genoeg zijn geworden. De baby moet dan prioriteiten stellen: het bloed gaat met voorrang naar de hersenen (het ‘brain-sparing’ effect), terwijl de groei van de buik achterblijft. De verloskundige controleert dit door de fundushoogte te meten en indien nodig extra groei-echo’s te maken.
De impact van roken op de placenta
Roken is een van de meest schadelijke factoren voor de moederkoek. De nicotine vernauwt de bloedvaten, waardoor de doorbloeding chronisch te laag is. De placenta van een roker is vaak stugger, dikker en vertoont vaker verkalkingen. Hierdoor krijgt de baby minder zuurstof, wat de belangrijkste oorzaak is van een laag geboortegewicht. Bovendien is de kans op een levensgevaarlijke placentaloslating (abruptio) veel groter bij rokers.
Acute situaties: abruptio placentae
Een abruptio placentae is een spoedsituatie waarbij een goed geplaatste placenta plotseling loslaat door een bloeding erachter. Dit veroorzaakt hevige, constante pijn en een ‘plankharde’ buik. Het is een medisch noodgeval dat onmiddellijk ingrijpen vereist om de zuurstofvoorziening van de baby te redden.
De geboorte van de placenta: het nageboortetijdperk
Nadat je baby is geboren, begint de laatste fase van de bevalling: het nageboortetijdperk. De baarmoeder trekt zich samen, waardoor de placenta loskomt. Meestal gebeurt dit binnen 15 tot 30 minuten. Je verloskundige controleert de nageboorte daarna heel nauwkeurig op compleetheid. Als er namelijk een placentarest achterblijft, kan dit leiden tot nabloedingen of koorts.
Keuzes rondom de placenta en navelstreng
Een moderne keuze is delayed cord clamping: de navelstreng pas doorknippen als deze is uitgeklopt. Dit geeft je baby een extra voorraad bloed mee, wat de kans op bloedarmoede verkleint. Sommige ouders kiezen zelfs voor een lotusbevalling, waarbij de baby verbonden blijft met de placenta tot de navelstreng vanzelf loslaat.
Bronnen:
-
Blackburn, S. T. (2018). Maternal, fetal, & neonatal physiology: A clinical perspective (5th ed.). Elsevier.
-
De Jonge, A., Verhoeven, C., Feijen-de Jong, E., Van Dillen, J., & Bakker, P. (2025). Praktische verloskunde (15e herziene druk). BSL Media & Learning.
-
Landon, M. B. (z.d.). Gabbe’s obstetrics essentials: Normal and problem pregnancies. Elsevier.
-
Macdonald, S. (Ed.). (2024). Mayes’ midwifery (16th ed.). Elsevier.
-
Moore, K. L., Persaud, T. V. N., & Torchia, M. G. (2013). The developing human: Clinically oriented embryology (9th ed.). Saunders/Elsevier.
-
Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie. (2013). NVOG-richtlijn: Hemorrhagia postpartum(HPP).
-
Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie, Beroepsvereniging Echoscopisten Nederland, & Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen. (2023). Leidraad obstetrische parameters (incl. bijlage placentalokalisatie) (Versie 3.1). NVOG.
Our Fact Checking Process
Onze kwaliteitsbelofte
Wij hechten veel waarde aan de nauwkeurigheid en integriteit van onze content. Om deze hoge standaard te waarborgen, werken we volgens de volgende principes:
-
Expert Review: Alle artikelen worden zorgvuldig gecontroleerd door experts binnen het vakgebied.
-
Betrouwbare Bronnen: Onze informatie is gebaseerd op geloofwaardige en actuele medische bronnen. Hierbij maken we primair gebruik van de geadviseerde literatuur voor de opleiding tot verloskundige, aangevuld met de meest recente medische richtlijnen.
-
Transparantie: We hanteren een heldere bronvermelding en zijn open over eventuele belangenverstrengelingen.
