Oxytocine; het knuffelhormoon

Wat is oxytocine precies?

Oxytocine is zowel een hormoon als een neuropeptide. Dat betekent dat het fungeert als een chemische boodschapper in je lichaam. Het wordt aangemaakt in een specifiek, oeroud deel van je hersenen: de hypothalamus. Vanuit daar reist het naar een klier aan de basis van je brein, de hypofyseachterkwab (neurohypofyse), waar het wordt opgeslagen en vervolgens aan je bloedbaan wordt afgegeven. Tijdens een zwangerschap wekken ook de placenta, de vliezen rondom de baby en het weefsel in je baarmoeder lokaal oxytocine op.

Wanneer oxytocine in je bloed circuleert, zoekt het naar specifieke ‘ontvangers’ in je lichaam, de zogenaamde receptoren. Je kunt dit zien als een sleutel die in een specifiek slot past. Pas als de sleutel in het slot wordt gestoken, treedt er een reactie op. Tijdens je zwangerschap maakt je lichaam, onder invloed van het hormoon oestrogeen, steeds meer van deze oxytocinereceptoren aan in je baarmoederspier (het myometrium). Hierdoor wordt je baarmoeder naarmate de uitgerekende datum nadert, steeds gevoeliger voor dit hormoon.

De rol van oxytocine tijdens de bevalling

Wanneer de bevalling zich aandient, gaat oxytocine een absolute hoofdrol spelen. Het is de motor achter je weeën. Wat dit hormoon doet en hoe het je helpt om deze intense fysieke prestatie te leveren, is ronduit fascinerend.

Het opwekken en versterken van weeën
Aan het einde van de zwangerschap stijgen de waarden van oxytocine in je bloed nog niet direct enorm, maar omdat je baarmoeder nu vol zit met receptoren, reageert de spier op elke kleine hoeveelheid. Oxytocine stimuleert de spiercellen om ritmisch samen te trekken. Naarmate de bevalling vordert, vooral tijdens de uitdrijvingsfase, stijgen de oxytocinespiegels in je bloed wel aanzienlijk.

Er ontstaat een vernuftige wisselwerking in je lichaam, die bekendstaat als de Ferguson-reflex. Wanneer het hoofdje van je baby, of de druk van de vruchtblaas, tegen de baarmoedermond en de vaginawand duwt, sturen de zenuwen in dat gebied een signaal naar je hersenen. Dat signaal vertelt je brein: “We hebben meer oxytocine nodig!” Je hersenen geven vervolgens extra oxytocine af, waardoor de weeën krachtiger worden, wat weer leidt tot meer druk van het hoofdje, en dus wéér meer oxytocine. Dit zichzelf versterkende proces helpt de bevalling vooruit en wekt uiteindelijk de reflexmatige persdrang op.

Natuurlijke pijnstilling en rust
Misschien vraag je je af hoe je lichaam omgaat met de pijn van deze krachtige samentrekkingen. Hier toont endogene oxytocine (de oxytocine die je eigen lichaam aanmaakt) zijn dubbele werking. Naast het samentrekken van de baarmoeder, werkt natuurlijke oxytocine ook in je centrale zenuwstelsel als een boodschapperstofje voor je brein.

In je hersenen heeft oxytocine een sterk kalmerend en angstverlagend effect, doordat het de activiteit van de amygdala (het hersencentrum dat angst en emoties reguleert) dempt. Bovendien stimuleert oxytocine de aanmaak van bèta-endorfines. Endorfines zijn je lichaamseigen, natuurlijke pijnstillers. Zij zorgen ervoor dat je pijndrempel aanzienlijk stijgt, waardoor de pijn van de weeën draaglijker wordt en je in een soort roes of bubbel kunt raken.

Wat betekent dit voor jou?
Het is goed om te weten dat dit natuurlijke systeem van pijnstilling en weeënopbouw het beste werkt als je je ontspannen, veilig en geborgen voelt. Stress, angst en kou stimuleren namelijk de aanmaak van adrenaline en andere stresshormonen (catecholaminen). Adrenaline remt de werking van oxytocine af, waardoor je weeën kunnen afzwakken of onregelmatig worden. Een rustige bevalomgeving met gedimd licht, vertrouwde mensen en warmte helpt jouw natuurlijke oxytocinesysteem dus optimaal te functioneren.

Synthetische oxytocine: bijstimuleren en inleiden

Er zijn situaties waarin een zwangerschap medisch gezien beter beëindigd kan worden, of waarin je weeën onvoldoende krachtig zijn om de ontsluiting te laten vorderen. In dat geval kan de arts of verloskundige je adviseren om de bevalling in te leiden of bij te stimuleren met behulp van synthetische oxytocine (medicatie). Dit wordt toegediend via een infuus, zodat de dosering heel nauwkeurig kan worden gereguleerd.

Het verschil voor jouw hersenen en lichaam
Het is heel belangrijk om te begrijpen dat synthetische oxytocine weliswaar op de baarmoeder hetzelfde samentrekkende effect heeft als je eigen oxytocine, maar dat er fundamentele verschillen zijn.

Het grootste verschil is dat de synthetische variant direct in je bloedbaan komt en de bloed-hersenbarrière van de moeder veel moeilijker passeert. Dit houdt in dat de medicatie wel je baarmoeder aanzet tot krachtige weeën, maar dat de kalmerende en natuurlijke pijnstillende effecten in je brein grotendeels uitblijven. Gevoelens van pijn en stress worden daardoor minder goed door je eigen lichaam gereduceerd. Dit is een zeer logische, fysiologische verklaring waarom vrouwen die medisch worden ingeleid de weeën vaak als pijnlijker en intenser ervaren, en waarom de behoefte aan medicamenteuze pijnstilling (zoals een ruggenprik) vaker voorkomt in deze groep.

Daarnaast geeft je lichaam van nature oxytocine af in golfbewegingen of pulsen (pulsgewijs), waardoor er natuurlijke pauzes vallen tussen de weeën door. Een infuus geeft een continue dosering. Dit kan ervoor zorgen dat het proces minder goed meebeweegt met jouw emoties en behoeftes, wat soms een gevoel van controleverlies kan geven.

Mogelijke bijwerkingen en monitoring
Omdat synthetische oxytocine zo krachtig is, is zorgvuldige controle nodig. Een hoge dosering of overgevoeligheid voor het medicijn kan leiden tot hyperstimulatie. Hierbij komen de weeën te snel achter elkaar en bereikt de baarmoeder tussendoor geen rusttoestand meer. Tijdens een wee vermindert de doorbloeding naar de placenta tijdelijk. Als de pauzes te kort zijn, kan de baby onvoldoende herstellen, wat kan leiden tot een tekort aan zuurstof (foetale hypoxie). Om die reden wordt bij het gebruik van een oxytocine-infuus altijd de conditie van je baby en de activiteit van je baarmoeder continu bewaakt met een CTG (hartfilmpje). Mocht er overstimulatie optreden, dan kan het (tijdelijk) stopzetten van het infuus de situatie gelukkig zeer effectief verhelpen.

Het is tevens goed onderzocht dat, zodra je ongeveer 5 centimeter ontsluiting (de actieve fase) hebt bereikt bij een inleiding, het medisch verantwoord en zelfs gunstig is om het oxytocine-infuus te stoppen of te verlagen. Jouw eigen lichaam heeft het proces dan vaak succesvol overgenomen. Het staken van de medicatie verlaagt het risico op hyperstimulatie en verkleint de kans op een keizersnede.

Oxytocine na de bevalling: herstel en hechting

Wanneer je baby eenmaal geboren is, is het werk van oxytocine nog lang niet voorbij. Integendeel, in de uren en dagen na de bevalling speelt het hormoon een onmisbare rol in je lichamelijk herstel en de emotionele verbinding met je kindje.

De baarmoeder krimpt (involutie)
Na de geboorte van de baby en de placenta blijft er in de baarmoeder een wond achter op de plek waar de placenta vastzat. Om ruim bloedverlies te voorkomen, moet de baarmoeder snel samentrekken en weer krimpen, een proces dat we involutie noemen. Oxytocine is hier de drijvende kracht achter.

Bij een spontane, niet-medische bevalling zorgt een natuurlijke oxytocinepiek direct na de geboorte voor deze sterke samentrekkingen. Dit voel je als naweeën. Soms adviseert de verloskundige of arts om uit voorzorg direct na de bevalling een kleine injectie met synthetische oxytocine (vaak 5 of 10 Internationale Eenheden) in je been of via een infuus te geven, zeker bij een verhoogd risico. Dit wordt het ‘actief leiden van het nageboortetijdperk‘ genoemd en helpt effectief om de placenta sneller geboren te laten worden en overmatig bloedverlies (fluxus) te beperken.

Huid-op-huidcontact en hechting
Het ongestoorde, directe huid-op-huidcontact met je pasgeboren baby is een van de krachtigste manieren om je oxytocinespiegel omhoog te brengen. Vooral in het eerste uur na de geboorte, soms het ‘gouden uur‘ genoemd, wekt het voelen, ruiken en zien van je baby hoge pieken oxytocine op.

Oxytocine doet in je brein zijn naam als ‘bindingshormoon’ eer aan. Het bevordert moederlijk gedrag, versterkt gevoelens van liefde en zorgzaamheid, en helpt bij het opbouwen van een veilige gehechtheid tussen jou en je kind. Overigens werkt dit ook bij je partner; fysiek contact met de baby verhoogt bij de andere ouder evengoed de oxytocinespiegels, wat helpt bij de transitie naar het ouderschap.

Oxytocine en borstvoeding: de toeschietreflex

Als je ervoor kiest om borstvoeding te geven, werken twee hormonen nauw met elkaar samen: prolactine en oxytocine. Prolactine wordt vaak het ‘melkproducerende’ hormoon genoemd, omdat het de kliercellen in je borsten aanzet tot het maken van melk. Maar zonder oxytocine blijft die melk gewoon in de klieren zitten.

Hoe stroomt de melk?
Zodra je baby begint te zuigen aan je tepel, of wanneer je zachtjes masseert, reist er een zenuwsignaal naar je hersenen. Dit is het startsein voor de afgifte van oxytocine in je bloed. Oxytocine zorgt ervoor dat de kleine spiercellen (myo-epitheliale cellen) die als een soort netwerkje om de melkblaasjes heen liggen, zich samentrekken. Hierdoor wordt de melk met kracht uit de blaasjes de melkkanalen in geperst, richting de tepel. Dit wonderlijke mechanisme is de toeschietreflex.

Omdat dit proces rechtstreeks door je brein wordt aangestuurd, is het heel gevoelig voor prikkels. Een zogenaamde neurohormonale reflex. Dit betekent dat alleen al het horen huilen van je baby, het zien van een foto, of zelfs maar aan je baby denken, ervoor kan zorgen dat je borsten plotseling beginnen te lekken. Het oxytocinesysteem is echter ook kwetsbaar: voel je je gestrest, ervaar je pijn of ben je angstig? Dan kunnen deze stressprikkels de oxytocineafgifte remmen, waardoor de melk weigert te stromen, hoe vol je borsten ook zitten. Een rustige, comfortabele omgeving is voor het voeden dus net zo belangrijk als tijdens de bevalling.

Hulp bij kolven (neusspray)
Soms hebben moeders, met name wanneer zij hun baby niet fysiek bij zich hebben en moeten kolven, moeite om de toeschietreflex op gang te brengen. Een kolfapparaat roept immers niet dezelfde warme emoties en geuren op als je eigen baby. In zulke situaties, waarbij de melk druppelsgewijs of helemaal niet stroomt, kan een arts of verloskundige kortdurend een oxytocine-neusspray voorschrijven. Door deze spray enkele minuten voor het kolven in te ademen, wordt de toeschietreflex kunstmatig opgewekt. Dit kan helpen om de borst goed leeg te maken en je melkproductie op peil te houden. Het middel is veilig in gebruik en heeft geen bekende schadelijke effecten voor de baby.

Een eerlijke toevoeging over emoties (D-MER)
Het is vermeldenswaardig dat hoewel oxytocine bij de meeste vrouwen tijdens de borstvoeding leidt tot een gevoel van kalmte, slaperigheid en welzijn, een kleine groep vrouwen exact het tegenovergestelde ervaart. Vlak voordat de melk toeschiet, ervaren zij een plotselinge, kortdurende golf van negatieve emoties, zoals verdriet, onrust of somberheid. Dit fenomeen heet D-MER (Dysphoric Milk Ejection Reflex) en heeft een fysiologische oorzaak in de snelle daling van dopamine, die samengaat met de oxytocinepiek. D-MER verdwijnt vaak na enkele minuten en heeft niets te maken met het niet houden van je kind of het afwijzen van borstvoeding, maar is puur een hormonale reflex in het brein.

Seksualiteit en verbinding

Oxytocine beperkt zich niet tot de bevalling en de kraamtijd. Buiten de zwangerschap om stroomt dit hormoon eveneens door je aderen op momenten van intimiteit en verbinding. Oxytocine versterkt het onderlinge vertrouwen tussen mensen.

Wanneer je intiem bent, knuffelt of gemasseerd wordt, stijgen de oxytocinespiegels in je bloed. Tijdens seksuele opwinding en met name tijdens een orgasme schiet de hoeveelheid oxytocine omhoog. Dit is ook de reden waarom zorgverleners, wanneer je hoogzwanger en voorbij de uitgerekende datum bent, soms adviseren om te vrijen of je tepels te stimuleren. De natuurlijke oxytocine (en eventueel de prostaglandines uit sperma) kunnen helpen om de baarmoeder aan te zetten tot weeën, mits je lichaam daar klaar voor is.

In de periode na de bevalling, als je borstvoeding geeft, zorgen de hormonen echter soms voor een tijdelijke verandering. Prolactine, het melkhormoon, houdt de oestrogeenspiegels relatief laag. Hierdoor is je vaginaweefsel soms wat droger en dunner, vergelijkbaar met de overgang, en kan je seksuele verlangen (libido) flink gedaald zijn. Toch blijft de intimiteit en het fysieke contact met je partner, bijvoorbeeld door simpelweg tegen elkaar aan te liggen, belangrijk voor je relatie, omdat hierdoor het verbindende oxytocine vrijkomt. En wees niet verrast als je borsten tijdens een intiem moment plotseling beginnen te lekken; dit is slechts jouw oxytocinesysteem dat perfect werkt.

Hoe kun je de aanmaak van oxytocine zelf stimuleren?

Omdat oxytocine zo’n grote rol speelt rondom je bevalling en kraamtijd, is het handig om te weten hoe je je lichaam kunt helpen bij de extra aanmaak ervan. Gelukkig werkt dit hormonale systeem sterk op basis van ontspanning en prettige zintuiglijke prikkels. Alles begint bij een gevoel van veiligheid: een warme, comfortabele omgeving met bijvoorbeeld gedimd licht helpt je lichaam om in een ontspannen staat te komen, wat de natuurlijke oxytocineproductie bevordert. Stress, kou en angst doen namelijk precies het tegenovergestelde en remmen de afgifte af. Daarnaast is liefdevolle fysieke aanraking een enorme stimulans. Denk hierbij aan een zachte rugmassage, rustig knuffelen met je partner, of direct na de geboorte veel ongestoord huid-op-huidcontact met je blote baby. Ook tepelstimulatie en intimiteit, waaronder seksuele opwinding en het ervaren van een orgasme, zorgen voor opvallende pieken van dit hormoon in je bloed. Zelfs je eigen gedachten en emoties hebben direct invloed: alleen al met warme aandacht aan je baby denken, liefdevol naar je kindje kijken, of je baby horen huilen, geeft je hersenen een seintje om direct een nieuwe golf oxytocine vrij te maken.

Een bijzonder hormoon

Het is indrukwekkend om stil te staan bij het vernuftige werk dat oxytocine verricht. Dit ene molecuul fungeert als de dirigent van een groot en complex orkest. Het trekt je baarmoeder samen tijdens de weeën, stilt tegelijkertijd pijn en angst in je hersenen, voorkomt bloedverlies na de geboorte, laat je melk stromen en helpt je onvoorwaardelijk lief te hebben.

Zelfs als jouw bevalling anders loopt dan gehoopt en medische ondersteuning met synthetische oxytocine nodig is, is het nuttig om te weten waarom je lichaam reageert zoals het doet. Weten dat een infuus voor krachtigere weeën zorgt zónder de natuurlijke demping in je brein, betekent niet dat je faalt. Het betekent simpelweg dat je mag erkennen dat de klus zwaarder is, en dat de vraag om een ruggenprik of andere pijnstilling een volkomen logische reactie is van je lichaam.