Oxytocine; het knuffelhormoon

Wat is oxytocine en waar komt het vandaan?

Laten we bij het begin beginnen. Oxytocine is een stofje, een eiwit om precies te zijn, dat in je hersenen wordt gemaakt. De productie vindt plaats in de hypothalamus, een belangrijk regelcentrum in je brein. Vanuit daar wordt het vervoerd naar de hypofyse. Dit is een klein kliertje onder aan je hersenen dat fungeert als een soort opslagplaats. Zodra je lichaam een seintje geeft dat het nodig is, geeft de hypofyse de oxytocine af aan je bloedbaan.

Oxytocine heeft een dubbele functie. Het werkt als een hormoon (via je bloed naar je organen) én als een neurotransmitter (een boodschapper tussen je zenuwcellen). Dat is belangrijk, want daardoor heeft het niet alleen effect op je baarmoeder, maar ook op je gedrag en gevoel.

Zwangerschap: de stilte voor de storm

Misschien vraag je je af: als ik dat hormoon in mijn lijf heb, waarom begin ik dan niet al veel eerder met bevallen? Dat komt omdat je lichaam een heel slim veiligheidsmechanisme heeft ingebouwd. Gedurende het grootste deel van je zwangerschap is het niveau van oxytocine in je bloed vrij stabiel, maar nog belangrijker: je baarmoeder is er ‘doof’ voor.

Om oxytocine zijn werk te laten doen, moet het kunnen ‘aandocken’ op je spiercellen. Zie het als een sleutel (het hormoon) en een slotje (de receptor). Zolang er geen slotjes op je baarmoeder zitten, kan de sleutel de deur niet openen. Tijdens de zwangerschap zorgt onder andere het hormoon progesteron voor rust.

Het omslagpunt

Richting je uitgerekende datum verandert de balans. Onder invloed van oestrogenen begint je baarmoeder in rap tempo receptoren aan te maken. Dit gebeurt vooral in de fundus, de bovenkant van de baarmoeder. Het aantal ‘slotjes’ neemt enorm toe: aan het eind van de zwangerschap heb je er wel 200 tot 300 keer zoveel als aan het begin! Hierdoor wordt je baarmoeder ineens supergevoelig voor oxytocine. Je lichaam zet als het ware de deur wagenwijd open voor de bevalling.

De hoofdrolspeler tijdens de bevalling

Wanneer de bevalling begint, neemt oxytocine de regie over. Het hormoon zorgt ervoor dat de spiercellen van je baarmoeder krachtig en gecoördineerd samentrekken. Dit voel je als weeën. Maar oxytocine doet dit niet alleen; het stimuleert ook de aanmaak van prostaglandinen in het baarmoederslijmvlies, wat de weeën nog een extra zetje geeft.

De Ferguson-reflex: een positieve cirkel

Een van de meest fascinerende processen tijdens de bevalling is de zogenaamde Ferguson-reflex. Dit werkt als volgt:

• De weeën duwen de baby naar beneden.
• Het hoofdje van de baby drukt tegen de baarmoedermond en rekt deze op.
• Zenuwen in de baarmoedermond sturen razendsnel een seintje naar je hersenen: “Er is druk, we hebben meer kracht nodig!”
• Je hersenen reageren door direct een extra dosis oxytocine vrij te geven.
• Hierdoor worden de weeën weer sterker, waardoor de druk toeneemt, en er nóg meer oxytocine wordt aangemaakt.

Dit zichzelf versterkende effect zorgt ervoor dat de bevalling doorzet en uiteindelijk leidt tot de geboorte.

Waarom bevallingen vaak ’s nachts beginnen

Heb je wel eens gehoord dat vrouwen vaak in de nacht of vroege ochtend bevallen? Dat is geen toeval. Oxytocine heeft namelijk een eigen ritme en werkt nauw samen met melatonine, het slaaphormoon. In een donkere, rustige en veilige omgeving stijgt je oxytocinespiegel makkelijker. Stress, angst en fel licht (waarbij adrenaline vrijkomt) kunnen de aanmaak juist remmen. Daarom hameren verloskundigen zo op een rustige bevalomgeving met gedimd licht.

Het ‘liefdeshormoon’: effect op je psyche

We noemen oxytocine niet voor niets het liefdeshormoon. Naast het harde fysieke werk, doet het ook mentaal veel met je. Het hormoon passeert de bloed-hersenbarrière en heeft invloed op je emotiecentrum (de amygdala).

• Natuurlijke angstremmer: Oxytocine werkt kalmerend. Het vermindert gevoelens van angst en stress en verhoogt je pijndrempel. Het helpt je om tijdens de bevalling in je eigen ‘bubbel’ te keren.
• Hechting: Direct na de geboorte zorgt een hoge piek oxytocine ervoor dat je moedergevoelens worden geactiveerd. Het stimuleert de binding met je baby.

Daarom is huid-op-huidcontact direct na de geboorte zo belangrijk. Het contact tussen jou en je baby zorgt bij jullie allebei voor een extra aanmaak van oxytocine, wat zorgt voor een veilige start en een diepe connectie.

De rol na de geboorte: borstvoeding en herstel

Als de baby er eenmaal is, is het werk van oxytocine nog niet klaar. Het blijft een belangrijke rol spelen in je kraamtijd.

De toeschietreflex

Oxytocine is essentieel voor borstvoeding. Waar het hormoon prolactine zorgt voor de aanmaak van melk, zorgt oxytocine voor het stromen ervan. Zodra je baby aan de tepel zuigt, sturen zenuwen een signaal naar je hersenen. Oxytocine wordt vrijgegeven en laat de kleine spiertjes rondom de melkkliertjes samentrekken. Hierdoor schiet de melk naar buiten: de toeschietreflex. Dit systeem kan zelfs geconditioneerd raken. Veel moeders merken dat hun melk al begint te stromen als ze hun baby horen huilen of alleen maar aan voeden denken.

Beperken van bloedverlies

Een andere onmisbare functie is het herstel van de baarmoeder. Na de geboorte van de placenta zorgt oxytocine ervoor dat de baarmoeder hard samentrekt (involutie). Dit is heel belangrijk, want op de plek waar de placenta zat, zitten open bloedvaatjes. Door het samentrekken worden deze vaatjes dichtgedrukt en stopt het bloedverlies. Soms krijg je hiervoor preventief een prik met oxytocine in je been na de bevalling.

Medisch gebruik: Synthetische oxytocine (Syntocinon)

Soms heeft de natuur een zetje nodig. Bijvoorbeeld als je vliezen gebroken zijn maar de weeën uitblijven, of als de ontsluiting niet vordert. In het ziekenhuis gebruiken artsen dan synthetische oxytocine. Dit wordt vaak via een infuus gegeven.

Het grote verschil met je eigen oxytocine is de toediening. Je eigen lichaam geeft het hormoon in golven (pulsen) af. Een infuus geeft een constante stroom. Omdat oxytocine heel snel door je lichaam wordt afgebroken (binnen enkele minuten), is zo’n continu infuus nodig om het effect te behouden. De verloskundige kan de pomp heel nauwkeurig hoger of lager zetten.

Zijn er risico’s of bijwerkingen?

Het gebruik van synthetische oxytocine is veilig en vaak noodzakelijk, maar er zijn wel punten van aandacht waar het ziekenhuispersoneel scherp op let:

• Hyperstimulatie: Het grootste risico is dat de baarmoeder te enthousiast reageert. Er komen dan te veel weeën te snel achter elkaar, waardoor er geen pauze meer is. Dit kan stressvol zijn voor de baby, omdat tijdens een wee de zuurstoftoevoer even vermindert. Daarom lig je bij een inleiding altijd aan een CTG (hartfilmpje) om de baby in de gaten te houden.
• Vocht vasthouden: Oxytocine lijkt qua structuur een beetje op een ander hormoon dat je vochthuishouding regelt. Bij langdurig gebruik van een hoge dosis kan je lichaam vocht gaan vasthouden (waterintoxicatie). De verpleging houdt daarom goed bij hoeveel je drinkt en plast.
• Effect op gevoel: Er is wetenschappelijke discussie over of synthetische oxytocine hetzelfde positieve effect op je hersenen (rust en binding) heeft als je eigen hormoon. Synthetische oxytocine dringt namelijk moeilijker door tot je brein. Toch betekent dit niet dat je geen band met je kindje opbouwt; huid-op-huidcontact blijft hiervoor de beste manier, ook na een inleiding.

Conclusie

Oxytocine is met recht een wonderlijk stofje. Het bereidt je lichaam voor, geeft het startsein, zorgt voor de kracht om je kindje geboren te laten worden én helpt je daarna bij het voeden en hechten. Het is een complex samenspel van je hersenen, je baarmoeder en je baby.

Of je lichaam het nu helemaal zelf doet in een rustige, verduisterde slaapkamer, of dat je een beetje hulp krijgt via een infuus in het ziekenhuis: het doel blijft hetzelfde. Oxytocine helpt jou om die topprestatie te leveren en je kindje veilig in je armen te sluiten.

Heb je na het lezen van dit artikel nog vragen over hoe je jouw natuurlijke oxytocine-aanmaak tijdens de bevalling kunt stimuleren? Of wil je meer weten over inleiden? Bespreek dit gerust met je verloskundige; zij staat klaar om je te helpen.