Prenatale depressie; herkennen en behandeling

Wat is een prenatale depressie precies?

De periode vanaf het begin van de zwangerschap tot enige tijd na de bevalling wordt in de medische wereld de ‘perinatale periode’ genoemd. Wanneer je in deze periode last krijgt van depressieve klachten, spreken we van een perinatale depressie. Als de klachten zich specifiek tijdens de zwangerschap voordoen, noemen we dit een prenatale depressie.

Een depressie in de zwangerschap komt iets vaker voor dan buiten de zwangerschap. Wereldwijd krijgt ongeveer 12,7% van de vrouwen tijdens de zwangerschap te maken met een depressie. Bij zo’n 7,5% van de vrouwen gaat het om een geheel nieuwe periode van depressie die tijdens de zwangerschap ontstaat. Het is dus een veelvoorkomende aandoening. Je hersenen en lichaam maken tijdens een zwangerschap enorme veranderingen door. Hormonen veranderen, je immuunsysteem past zich aan en zelfs de structuur van je hersenen verandert om je voor te bereiden op het moederschap. Bij de meeste vrouwen verloopt dit proces goed, maar bij sommige vrouwen raakt het systeem uit balans, wat kan leiden tot psychische klachten.

Hoe herken je een depressie tijdens de zwangerschap?

De symptomen van een prenatale depressie komen sterk overeen met de symptomen van een depressie buiten de zwangerschap om. Het kan soms lastig zijn om de signalen te herkennen, omdat vermoeidheid en emotionele schommelingen ook bij een gezonde zwangerschap horen. Toch zijn er specifieke signalen waar je op kunt letten.

De twee belangrijkste kenmerken zijn een aanhoudende sombere stemming en een opvallend verlies van interesse of plezier in bijna alle dagelijkse activiteiten. Dit laatste wordt in de medische wereld anhedonie genoemd. Dingen waar je voorheen van genoot, zoals een hobby, afspreken met vriendinnen of lekker eten, doen je ineens niets meer.

Daarnaast kun je last hebben van de volgende symptomen:

• Veranderingen in je eetlust, zoals heel veel eten of juist bijna niets meer door je keel krijgen.
• Veranderingen in je gewicht die niet passen bij het normale verloop van je zwangerschap.
• Extreme vermoeidheid en een totaal gebrek aan energie.
• Slaapproblemen: de slaap niet kunnen vatten, of juist de hele dag door willen slapen.
• Sterke gevoelens van waardeloosheid, of jezelf onnodig veel de schuld geven van dingen.
• Moeite hebben met concentreren en het nemen van beslissingen.
• Een onrustig of juist heel geremd en vertraagd gevoel.
• Terugkerende gedachten aan de dood of het gevoel dat je er liever niet meer wilt zijn (suïcidale gedachten).

Het verschil met gewone zwangerschapskwaaltjes

Omdat je lijf hard aan het werk is om een baby te laten groeien, zijn vermoeidheid en slechter slapen tot op zekere hoogte normaal. Bij een depressie is de uitputting echter zo intens dat het je dagelijks functioneren belemmert. Je kunt je taken thuis of op het werk niet meer aan en het lukt je nauwelijks nog om voor jezelf te zorgen. Als je merkt dat de somberheid weken aanhoudt en je het gevoel hebt dat je de controle kwijt bent, is dat een teken om aan de bel te trekken.

Waarom overkomt dit mij? (Oorzaken en risicofactoren)

Het is heel normaal dat je je afvraagt waarom juist jij je zo voelt. Een depressie is nooit een keuze en ontstaat vaak door een samenloop van omstandigheden. Er zijn verschillende biologische, psychologische en sociale factoren die je kwetsbaarder kunnen maken:

• Jouw persoonlijke voorgeschiedenis: Vrouwen die in het verleden al eens te maken hebben gehad met psychische klachten (zoals een eerdere depressie of angststoornis) hebben een verhoogde kans. Dit geldt ook voor vrouwen met een chronische lichamelijke ziekte of vrouwen die worstelen met middelenmisbruik.
• Erfelijkheid: Genen spelen een rol. Als een van jouw ouders ooit een depressie of een postpartum depressie (depressie na de bevalling) heeft doorgemaakt, is de kans dat jij dit ook ontwikkelt bijna drie keer zo groot.
• Ingrijpende levensgebeurtenissen: Veel stress door grote veranderingen, zoals een recente verhuizing, het verlies van je baan, financiële problemen, of relatieproblemen, vergroten het risico aanzienlijk. Ook eerdere traumatische ervaringen of verlies (zoals een eerdere miskraam) spelen een rol.
• Zwangerschapscomplicaties: Fysieke complicaties trekken een zware wissel op je mentale gezondheid. Een bekend voorbeeld is Hyperemesis Gravidarum (HG). Dit is een vorm van extreme en langdurige zwangerschapsmisselijkheid waarbij vrouwen overmatig moeten overgeven, uitdrogen en gewicht verliezen. De impact hiervan is zo groot dat vrouwen met HG vaker last hebben van angst en depressie, en soms zelfs tekenen van een trauma vertonen.
• Sociale factoren: Een gebrek aan steun in je omgeving is een grote risicofactor. Vrouwen die er alleen voor staan, jonger zijn (tussen de 18 en 24 jaar), of weinig praktische en emotionele steun ervaren, hebben vaker last van depressieve klachten.

Wat betekent een prenatale depressie voor jou en je baby?

Het is belangrijk om prenatale depressie serieus te nemen, omdat een onbehandelde depressie invloed kan hebben op de gezondheid van zowel jou als je ongeboren baby. Deze informatie is niet bedoeld om je bang te maken, maar wel om duidelijk te maken waarom het zo goed is dat je je inleest en hopelijk de stap naar hulp durft te zetten.

De impact op jou als moeder

Als je je depressief voelt, ontbreekt het je vaak aan de energie om goed voor jezelf te zorgen. We zien in de praktijk dat vrouwen met een onbehandelde depressie soms prenatale controles overslaan of moeite hebben met het aanhouden van een gezond voedingspatroon. Ook grijpen vrouwen in hun wanhoop soms sneller naar ongezonde middelen, zoals sigaretten of alcohol, om met de nare gevoelens om te gaan.

Een ander belangrijk punt is het risico voor de periode ná de bevalling. Een onbehandelde depressie tijdens de zwangerschap is een van de grootste voorspellers voor een depressie in de kraamtijd. Vrouwen met zware klachten tijdens de zwangerschap hebben een maar liefst zeven keer zo hoge kans op het ontwikkelen van een postpartum depressie.

De effecten op je baby

De fysieke en chemische veranderingen in jouw lichaam (zoals een verhoogd niveau van stresshormonen) kunnen via de placenta ook je baby bereiken. Uit medisch onderzoek blijkt dat er bij een onbehandelde depressie een iets grotere kans is op een verminderde groei van de baby en een lager geboortegewicht. Daarnaast is de kans op een vroeggeboorte (bevallen vóór 37 weken zwangerschap) verhoogd.

Ook na de geboorte kan een depressie doorwerken. Het kan het proces van hechting tussen jou en je kindje wat bemoeilijken. Als je somber bent, ben je soms emotioneel wat minder goed beschikbaar voor de interactie met je baby, wat op de langere termijn gevolgen kan hebben voor de affectieve en sociale ontwikkeling van je kind. Met de juiste hulp kun je dit proces gelukkig goed ondersteunen en bijsturen.

Welke stappen kun je zetten? (Behandeling en begeleiding)

Het allerbelangrijkste om te onthouden is dat prenatale depressie een goed behandelbare aandoening is. Je hoeft je er niet voor te schamen en je staat er zeker niet alleen voor. Zorgverleners, zoals je verloskundige of huisarts, zijn getraind om dit te herkennen en je hierbij te begeleiden.

Screening en het gesprek aangaan

Om de ernst van je klachten goed in te kunnen schatten, zal een zorgverlener vaak gebruikmaken van een gevalideerde vragenlijst, zoals de Edinburgh Postnatal Depression Scale (EPDS) of de Hospital Anxiety and Depression Scale (HADS). Ondanks de naam wordt de EPDS ook tijdens de zwangerschap gebruikt. Deze lijst helpt jou en je behandelaar om inzicht te krijgen in je stemming en te bepalen welke vorm van hulp het beste bij jou past.

Praten en psychologische therapie

De eerste voorkeur voor behandeling gaat vaak uit naar niet-medicamenteuze oplossingen, omdat je daarmee eventuele bijwerkingen voor de baby vermijdt. Bewezen effectieve methoden zijn cognitieve gedragstherapie (CGT) en interpersoonlijke therapie. Binnen deze therapieën leer je onder andere hoe je om kunt gaan met negatieve gedachten, hoe je je verwachtingen rondom het moederschap realistisch kunt houden en hoe je stress kunt verminderen. Ook Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) kan worden ingezet, vooral als je veel last hebt van angsten of een eerder doorgemaakt trauma.

POP-poli: specialisten die samenwerken

Wanneer je intensievere begeleiding nodig hebt, kun je (vaak via je verloskundige of huisarts) worden doorverwezen naar een zogenaamde POP-poli. POP staat voor Psychiatrie, Obstetrie (verloskunde) en Pediatrie (kindergeneeskunde). In deze gespecialiseerde poliklinieken werken een psychiater, gynaecoloog en kinderarts nauw met elkaar samen. Ze bundelen hun kennis om speciaal voor jou een persoonlijk behandelplan op te stellen, zodat jij en je baby de veiligste en best afgestemde medische en psychische zorg krijgen, zowel tijdens de zwangerschap als rondom de bevalling.

Medicatie (SSRI’s)

Soms is praten alleen niet voldoende. Als de depressie ernstig is, of als je door je klachten totaal niet meer kunt functioneren en gevaarlijke gedachten hebt, kan het starten met antidepressiva nodig zijn. Meestal wordt dan gekozen voor een SSRI (een specifieke groep antidepressiva).

Aan het gebruik van deze medicatie zitten voor- en nadelen, die je altijd samen met je arts zult afwegen in een proces van gezamenlijke besluitvorming. Aan de ene kant beschermt de medicatie jou tegen de zware gevolgen van de depressie. Aan de andere kant is er een licht verhoogd risico voor de baby op een aandoening genaamd Persisterende Pulmonale Hypertensie van de Neonaat (PPHN). Hierbij zijn de bloedvaten in de longen van de baby na de geboorte nog wat te strak aangespannen, waardoor de baby moeite kan hebben met de zuurstofopname. Om deze reden moet een pasgeboren baby van een moeder die SSRI’s slikt altijd minimaal 12 tot 24 uur in het ziekenhuis ter observatie blijven, zodat de kinderarts de baby goed in de gaten kan houden.

Gebruikte je al antidepressiva voordat je zwanger werd? Stop daar dan nooit zomaar of abrupt mee. Plotseling stoppen kan zorgen voor hevige ontwenningsverschijnselen en een snelle terugval in een ernstige depressie, wat gevaarlijker is voor de zwangerschap dan het gecontroleerd blijven gebruiken van je medicatie. Het gebruik van antidepressiva in de kraamperiode kan vrijwel altijd veilig worden gecontinueerd en gaat vaak ook prima samen met het geven van borstvoeding.

Wat kun je zelf doen om je beter te voelen?

Naast professionele hulp zijn er ook beschermende factoren waar je in je eigen dagelijks leven aandacht aan kunt besteden. Hoewel ze een zware depressie niet met een vingerknip oplossen, kunnen ze je wel helpen om meer draagkracht te creëren:

• Blijf sociaal actief: Een depressie geeft je de neiging om je terug te trekken in je schulp, terwijl sociaal isolement de klachten juist kan verergeren. Probeer, ook al heb je er eigenlijk geen zin in, af en toe toch mee te doen aan sociale activiteiten. Het onder de mensen komen is een bekende beschermende factor.
• Accepteer praktische steun: De kans op een depressie vermindert als je mensen om je heen hebt op wie je kunt leunen. Vraag je partner, familie of vrienden om hulp bij dagelijkse taken zoals koken of het huishouden, zodat jij je energie kunt besparen.
• Investeer in een goede lichamelijke gezondheid: Gezond eten en, voor zover je zwangerschap het toelaat, dagelijks een beetje bewegen (zoals een korte wandeling) hebben een bewezen positief effect op je stemming. Bewegen wordt in de zorg breed geadviseerd als middel tegen somberheid.

Mocht je nog niet zwanger zijn, maar wel een kinderwens hebben én bekend zijn met een depressie in het verleden? Dan is het sterk aan te raden om een preconceptieconsult (een afspraak vóór de zwangerschap) in te plannen. Op dat moment kun je al afspraken maken over je medicatie en psychologische begeleiding, zodat je met een vangnet aan de zwangerschap begint.

Vergeet je partner niet

Bij een zwangerschap is de aandacht logischerwijs enorm op de zwangere vrouw gericht. Toch is het belangrijk om je te realiseren dat aanstaande vaders of partners ook kampen met grote veranderingen. Ongeveer 7% van de (aanstaande) vaders ontwikkelt eveneens perinatale depressieve klachten.

Bij mannen uit een depressie zich bovendien soms anders. Waar vrouwen vaker huilen en zich somber voelen, kunnen mannen de neiging hebben om vluchtgedrag te vertonen. Dit kan zich uiten in excessief veel werken of sporten, snel boos of extreem prikkelbaar zijn, agressiviteit, of verhoogd impulsief gedrag zoals overmatig alcoholgebruik. Omdat een depressie bij de moeder het risico op een depressie bij de partner vergroot, kan het gebeuren dat jullie hier tegelijkertijd mee worstelen. Blijf hier met elkaar en met jullie verloskundige over in gesprek.

Je staat er niet alleen voor

Een prenatale depressie is een zware en ingrijpende ervaring tijdens een periode waarin je je juist gelukkig wilde voelen. Het is goed te begrijpen dat dit je onzeker of bang maakt. Onthoud echter dat deze gevoelens geen weerspiegeling zijn van hoe jij als moeder zult zijn, maar de symptomen zijn van een tijdelijke, fysiologische en psychische ziekte. Door het herkennen van de signalen, er open over te spreken en hulp te accepteren van je verloskundige of arts, zet je een moedige en liefdevolle stap voor jezelf én voor de toekomst van je baby. Wees niet te streng voor jezelf, gun jezelf de tijd en de juiste begeleiding. Het wordt echt weer lichter.